
Reportajen Ekipa Neon Metin
Relasiona ho kapturasaun ne’ebe maka Unidade Polisia Fronteira (UPF) kaptura Cosmas Olin Iha Naktuka, Suku Bene-Ufe, Sub Rejiaun Nitibe no Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA), iha loron 28 Abaril mais ou menus Tuku 3 loraik iha Naktuka, ne’ebe deskomfia katak Cosmas Olin mak sai provokador iha Naktuka. Tanba ne’e Rede ba Rai (RbR) husu Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) atu hatudu faktus real ba publiku katak Cosmas Olin sai provokador.
Portavoz organizasaun naun Governamentál Rede ba Rai (RbR) Ribania do Rego, hateten, Rede ba rai hakarak atu hato’o nia lamentasaun ba kriminalizasaun husi PNTL ba iha komunidade Naktuka Cosmas Olin. Tanba komunidade iha Naktuka durante ne’e ko’alia makas kona-ba sira nia problema rai Naktuka, no komunidade sira sente la satisfas ho desizaun ne’ebe mak governu Timor-Leste halo hodi monta estaka foun iha sira nia to’os no natar kuando bainhira estabelesementu fronterira terestre foun ida ne’e, komunidade Naktuka sira mak sei lakon sira nia rai to’os no natar no sira mak sei lakon sira nia moris.
Nia haktuir, Kronolojia kapturasaun ba Cosmas Olin iha loron 28 de Abril iha Naktuka Bene Ufe mais ou menus tuku 3 lorokraik, bainhira nia atu ba to’os hodi haree fini no animal. Depois de PNTL unidade UPF kaptura, sira halo agregasaun fiziku hodi baku tuku Tebe no basa, Polisia UPF mais ou menus nain 10.
Hafoin ida ne’e sira lori Cosmas Olin ba edifisiu PNTL rejional iha Oecuse Villa, no mos prende Cosmas Olin nia Telefone. Depois de priende Cosmas Olin durante 17 oras sira husik fali, maibé telefone Polisia la fó fila. Depois de kapturasausn ida ne’e PNTL halo publikasaun liu husi Media ba publiku katak Cosmas Olin nu’udar provokator.
“Identifikasaun ne’ebe mak PNTL halo no mos fó sai informasaun ba publiku katak Cosmas Olin mak sai provokator ida ne’e la lojiku tanba durante ne’e Cosmas Olin ho komunidade Naktuka mak defende rai naktuka tanba nia rai nain no lakoi atu entrega rai ne’e ba Indonesia,” dehan Portavoz Rede ba Rai, Ribania do Rego liuhusi Konferénsia Imprensa iha Sede Sekretariadu Rede ba Rai, Farol Dili, Kuarta 7/05.
Rede ba rai mos kestiona prosesu aprensaun ne’ebe mak PNTL UPF halo hodi prende Cosmas Olin nia telefone. Lolos ne’e PNTL tenke komprende prosesu ida ne’e. Tanba aprensaun ne’ebe mak polisia halo ne’e aktu illegal, tanba telefone ne’e la’os objeitu Krime, aprensaun ba sasan sira hanesan Telefone halo kuando prosesu lori ona ba primeiru interogatoriu no PNTL la lori ida ne’e hodi valida iha tribunal, ida ne’e siknifika katak ne’e sprensaun illegal.
Nia dehan, Rede ba rai halo akompanhamentu ba komunidade iha Naktuka, tanba komunidade sira sei lakon sira nia rai, to’os no natar. Se ba oin mak governu Timor-Leste bazea duni ba estabelesimentu fronteira terestre foun ne’e komunidade uma kain 313 mak sei lakon rai ho total 270 hektares.
“Ho situasaun ida ne’e Rede ba rai hakarak hato’o nia ezijensia ba PNTL, atu hato’o klarifikasaun ba públiku kona-ba prosesu aprensaun ilegal no publikasaun ne’ebé hatudu Cosmas Olin nu’udar provokador, no hatudu faktus real ba publiku atu prova akuzasaun falsu ba Cosmas Olin,” Rede ba Rai husu ba PNTL.
Rede ba Rai mos husu ba PNTL atu Devolve telefone husi Cosmas Olin ne’ebé prende ilegalmente, tanba la iha autorizasaun Tribunál atu halo aprensaun ba propriedade privada no Telefone ne’e laos objeitu krime
Tanba ne’e, respeita direitu umanu no prosedimentu legal bainhira halo intervensaun ba komunidade sira, atu labele hatún konfiansa komunidade ba forsa seguransa estadu.
Nune’e mós Rede ba Rai husu ba Governu Timor-Leste atu halo renegosiasaun ba prosesu delimitasaun fronteira terestre foun, spesiálmente iha Naktuka, hodi garante katak komunidade la lakon sira nia rai.
No halo renegosiasaun tenke Konsulta klean ho komunidade natar nain no to’os nain sira antes de implementa delimitasaun fronteira terestre, nune’e komunidade sira bele involve iha prosesu foti desizaun ida ne’e.
Husu ba Governu Timor-Leste liu-liu Komisaun ba negosiasaun fronteira terrestre presiza bazeia ba Akordo Denhaag 1904, bazeia ba akordu ne’ebe mak Portugal ho Holanda aseita ona konaba demarkasaun no delimitasaun iha momentu ne’eba.
Rede ba Rai mós husu ba Organizasaun Sosiedade Sivil, Movimentu Sosial, Organizasaun Rezistensia no Orngaizasaun Estudantil Sira Hato’o nia solidariedade no monitorizasaun ba situasaun komunidade Naktuka hodi prevene abuzu poder husi autoridade sira.
“Mai ita hamutuk hodi Halo advokasia konjunta atu defende komunidade sira nia direitu ba rai no Defende soberania Estadu RDTL,” Dehan Portavos Rede ba Rai.
Alende ne’e mós Rede ba rai hakarak halo klarifikasaun katak Rede ba rai nia pozisaun ba publiku tomak katak Rede ba rai sempre hala’o nia serbisu ho profesionalidade no la hare’e ba partidu. Rede ba Rai Halo nia serbisu nu’udar organizasaun sosiedade sivil atu garante demokrasia no sai nu’udar Defensor ba komunidade sira ne’ebe la iha kbi’it atu hasoru estadu.
“Tanba ne’e, advokasia ne’ebe mak Rede ba rai ho nia membru tomak halo sempre mai ho prinsipiu ida katak defende komunidade sira nia direitu ba rai. Tantu iha kualker governasaun ne’ebe mak lidera husi partidu saida deit mak halo serbisu la tuir lei Rede ba rai sei halo kritika. Iha serbisu balun Rede ba rai mos ajuda ita nia estadu defende propriedade estadu nian atu labele monu ba mafia da terra sira” Nia esplika.









