Reportajen David da Costa
Pasu ida tan Timor-Leste avansa hodi selebra aniversáriu nia independensia ba dala-23, maibé violénsia kontinua buras iha moris familia, sosiedade no komunidade. Violensia sai nafatin korente ne’ebe laiha kotu, violensia pasadu sei lori nafatin impaktu ba feto nia moris to’o oihin loron, no liu-liu kazu Infantisidu.
Diretora Ezekutiva, Organizasaun naun Governamentál, Forum Komunikasaun ba Feto Timor-Leste, (Fokupers), Domingas Afonso Amaral, hatete, Pasu ida tan Timor-Leste avansa hodi selebra aniversáriu ba independensia Timor-Leste nian ba dala-23, ne’ebé ema barak, feto, mane luta hodi fo sira nia an ba terus, kontribuisaun no mate hodi bele alkansa ba ukun rasik an. Ema barak hanesan mane, liu-liu feto no labarik sira sai vitima ba ukun rasik an ida ne’e, sai dadur politika, feto sira ema estraga, baku, sai atan ba seksulidade, labarik sira tenki separa husi familia hodi ba moris iha ema nia rai. Situasaun ida ne’e lori impaktu bo’ot ba ema nia moris, liu- liu feto sira ne’ebe sempre moris iha presaun no imaginasaun violensia iha tempu konflitu pasadu ne’ebe la kura hodi kontinua haburas violensia sira iha moris familia, sosiedade, komunidade to’o nasaun ne’ebe sosa ho terus no ran, violensia iha situasaun politika to’o iha violensia domestika.
Apos đe ukun rasik an, Fokupers konsidera katak violensia kontinua buras iha moris familia, sosiedade no komunidade. Violensia sai nafatin korente ne’ebe laiha kotu, violensia pasadu sei lori nafatin impaktu ba feto nia moris to’o oihin loron, liu-liu ba feto sobrevivente sira ne’ebe barak sedauk hetan rekonhesimentu no reparasaun ba sira depois de ukun rasik aan. Maske ema hotu halo esforsu barak ona liu husi, sensebilizasaun VBJ, diskusaun ho fen laen, treinamentus kona-ba prevensaun VBJ. halo advokasia iha nivel lokál to’o o nasionál hodi luta ba feto no labarik feto sira moris livre husi atus violensia hotu, maibe violensia kontinua buras liu-liu ba iha kazu infantisidu.
“Tanba ne’e mak ami mak iha inisiativa hodi halo diskusaun amigavel iha ambitu selebrasaun loron restorasaun Independensia Timor-Leste ba dala-23. Ita hanoin katak numeru violensia kontinua aas, liu-liu kazu Infantisidu kontinua aas, entaun fokupers hanoin ida ne’e interesante atu bolu organizasaun hotu-hotu, individu, ativista sira ne’ebe luta ba direitu umanus, organizasaun parseiru sira inklui jornalista sira, atu ita bele mai hamutuk haree asuntu ida ne’e. Tanba sa kazu infantisidu kontinua nafatin akontese no feto nafatin sai vitima,” dehan Diretora Ezekutiva fokupers Domingas, ba jornalista sira iha salaun fokupers, Farol, Dili, Sexta 16/05.
Nia explika, tanba ne’e, diskusaun ida ne’e fó espasu ba organizasaun no parseiru sira ne’ebe ohin partesipa iha ne’e atu bele kontinua halo analiza no kritiu liu tan, atu haree ba situasaun ida agora ne’e. Serake enkuadramentu legal ne’ebe iha ona ne’e, naton ona atu responde ba situasaun ida ne’e galae? Tanba sa situasaun ida ne’e kontinua akontese? Entaun Fokupers organiza diskusaun ida ne’e atu parseiru sira mai halo refleksaun hamutuk. Fokupers mos konsidera katak media mos hola papel importante fahe informasaun halo advokasia ba iha publiku kona-ba situasaun saida maka feto sira hasoru ba iha konstrusaun Estadu ida ne’e.
Diskusaun ohin hamosu ona ezersísiu balun laos ba Fokupers de’it, maibé ba ema hotu-hotu hola parte iha diskusaun ne’e, atu nune’e kontinua halo diskusaun ida ne’ebe nak diak liu, atu ema hotu-hotu bele haree asuntu feto ninia, tanba papel atu haree moris diak ba feto, labarik sira hotu-hotu ne’e laos organizasaun ida rua no fokupers mesak, maibe papel ema hotu-hotu, individu, hahú husi nia aan rasik, nia familia, sosiedade no nasaun.
Husi diskusaun ne’e mos, Forum Komunikasaun ba Feto Timor-Leste sei halo relatoriu, hodi submete ba iha parte relevante sira atu nune’e bele haree kona-ba asuntu violensia bazeia ba jeneru ne’e. Tanba haree kazu violénsia bazeia ba jéneru ne’e kontinua buras ba beibeik.
“Iha fulan trimestral Primeiru ita konsege rejistu kazu hamutuk 88 ba violénsia bazeia ba jéneru, sira ne’ebe maka asesu ba iha uma Mahon. Entaun sira ne’ebe maka agora daduk iha, tuir dadus husi Janeiru to’o Marsu ita iha labarik sira ne’ebe maka rejistu hamutuk 28 ne’ebe hela hamutuk iha uma Mahon,” Nia dehan.
Oradores husi Diskusaun Amigavel ida ne’e maka Board Forum Komunikasaun ba Feto Timor-Leste (FOKUPERS), Sekretária Estadu Igualdade (SEI), Asosiasaun Chega ba ita (ACbiit), Organizasaun Pupular Muiller Timor (OPMT), Judisial Sistema Monitoriza ba Programa (JSMP) nomós Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL).
