Reportajen Silvino Freitas no David da Costa Gusmao
Saláriu desimu terseiru, sai preokupasaun fungsionariu publiku, liu-liu sira ne’ebe ho salariu kiik, iha esperansa, atu bele hetan sira nia direitu tuir kontratu ne’ebe iha.
Iha fulan Dezembru 2025, hamosu situasaun ne’ebe la satisfas ba maluk sira ne’ebe la simu sira nia osan, tuir direitu ho lolos.
Iha entrevista ho funsionariu seguransa sivil, Ermelina Filipe, ne’ebe halo segurasan iha edifisiu Konsellu Imprensa, ba Neon Metin hateten, salariu desimu terseiru, simu deit $80.00, no salariu kada fulan simu $171.00.
“ami nia gaji 13, tama $80.00 deit, maibe restu ami la hatene, Ministru promete dehan Janeiru nia laran, ami mos hein deit maibe tuir ami nia hatene ne’e too Loron 15 Janeiru, orsamentu 2025 taka ona”, tenik Ermelina
Ermelina mos konfuzaun governu atu foti osan restu husi ne’ebe, hodi selu sira. Nia dehan esperiensia ba kotuk, salariu ne’ebe simu nungka mosu fallansu, no ida ne’e akontese premeira vez ba nia moris.
“Ami nia gaji 13 tinan tinan nunka iha fallansu, nee primeira vez mak hanesan nee”, dehan nia
Iha Dezembru Ermelina hakarak pasa natal ho familia, hodi bele sasan ne’ebe sira presiza, maibe ida ne’e la akontese, no halo nia triste ho situasaun ne’ebe akontese.
Laos Salario ba dala 13 nian deit, Ermelina dehan osan transporte mos iha fallansu, nia dehan fulan rua mak foin foti, maibe nia ho kolega sira kontinua protesta, nune’e sira simu kompletu.
Ermelina serbisu ho level 2, ne’e katak salariu kada fulan simu $171.00, ho eskalasaun 2, nune’e nia simu $176.00
“Ami sente la kontente ba gaji 13 neebe sira fo la kompletu, tanba osan kiik, durante selebra natal ho tinan foun ami la kontente, ita atu halo nusa, ita mos kiik tan, neebe rona rezultadu husi boot deit, laiha ami mos labele halo buat ida”, tenik Ermelina.
Neon Metin halo entrevista ho Koordenadora NGO La’o Hamutuk, Marta da Silva, ne’ebe durante ne’e halo analize Orsamentu Jeral Estadu, ba Neon Metin esplika hare ba montante total OJE ba salariu no vensimentu Tokon 492,8, nee normalmente inklui ona salariu 13.
Problema konaba salariu 13 la konsege realiza ne’e, inkapasidade ministeriu relevante atu jere salariu funsinariu nia. Kada ministeriu hatene nia staff nain hira, no klaru sira nia salariu tinan tomak nian, prevene ona salariu 13 nee iha laran.
Marta dehan Maibe bele mos akontese kazu abuzu de poder, nebe rekruta funsionariu foun iha dalan klaran, nebe presija osan selu kada fulan, maibe la konsege preve iha item salariu vensimentu, nune’e rezulta pagamentu, sa tan la preve mos iha orsamentu ba bens no servisu.
Problema ne’ebe funsionariu barak hetan tanba simu salariu 13, la tuir total ne’ebe iha, ida ne’e Lao Hamutuk konsidera saida? ba Neon Metin Marta hateten ida nee viola lei traballu no.4/2012, ne’ebe esplika katak governu fo salariu ba funsionariu bazea ba nivel husi lei nee hateten, maibe artigu balun sira la haktuir. Salariu 13 nee direitu funsionariu sira, pior liutan ba sire nebe ho salariu minimu.
Karik ida ne’e falla iha jestaun? Marta hateten atu hatene didiak ninia problema hun, tenke iha investigasaun ba Ministeriu relevante sira. Tanba kazu salariu 13 nee la akontese iha Ministeriu hotu.
“Nee bele liga ba inkapasidade iha jestaun orsamentu basea planu OJE nian, inklui abuzu de poder, hodi aumenta funsionariu kazual sira bazea ba promesa politika, nebe la inklui iha planu OJE antes nian.
Hatan ba preokupasaun ida ne’e, Primeiru Ministru, Xanana Gusmao hatan katak funsionáriu sira ne’ebe maka preokupa ho saláriu desimu terseiru ka gaji 13, ida ne’e la’os foin maka akontese maibé akontese beibeik ona, tanba ne’e iha fulan Dezembru maka funsionariu publiku sira ne’ebe la simu saláriu desimu terseiru, sei simu iha fulan Janeiru nia laran.
“Ne’e la’ós primeiravez mak la selu iha Dezembru, mais iha Janeiru selu, husu ba funsionáriu sira ne’e dehan ne’e primeiravez mak akontese, ne’e falta kalkul mós, mais prontu sempre, ne’e duni hotu-hotu hatene ona katak, iha Janeiru sei selu,” dehan Primeiru Ministru, (PM) Kay Rala Xanana Gusmão ba jornalista sira hafoin remata enkontru ho Prizidente Republika josé Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál Bairo-Pite, 8/01.
Primeiru Ministru hatutan katak kada Diretor Finansas iha Ministeriu sei kolabaora ho Ministeriu Finansas, hodi loke free balance, osan sira ne’ebe maka funsionariu publiku sira la hetan, sei bele hetan fali.
Iha Lei artigu 44, konaba subsidiu annual, esplika katak traballador iha direitu hodi hetan subsidiu annual hosi valor, la kiik liu fali salariu mensal 1, ne’ebe empregador tenke selu to’o loron 20, Dezembru ba anu sivil idak-idak
Kalkulu ba subsidiu annual, nudar proposional ba fulan sira servisu nian, ne’ebe halo ba tinan sivil idak idak
