Reportajen David da Costa
Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL) husu ba Tribunál Rekursu (TR) atu ignora reklamasaun husi Provedoria Direitu Umanus no Justisa (PDHJ) kona-ba revogasaun Lei Pensaun Mensál Vitalísia (LPMV). Tanba akordaun Tribunál iha ona baze konstitusionál no representa interese povu, nune’e la presiza prosesu rekursu tan.
Porta voz, Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL) Natalício Nunes, hatete, EUTL husu Tribunál Rekursu (TR) atu indefere reklamasaun husi Provedór Direitu Umanus no Justisa (DHJ) no mantein akordaun deklarasaun Konstitusionalidade ba revogasaun Lei Pensaun Mensal Vitalisia, tanba LPMV ne’e laiha nesesidade atu PDHJ kontinua halo reklamasaun.
“Ami husu para Tribunál Tenki indefere reklamasaun refe, no husu mantein dezisaun ne’ebe sai ona iha akordaun ne’ebe hatun ona. Tanba ba EUTL laiha nesesidade atu PDHJ kontinua halo reklamasaun atu husu nulidade ba akordaun redere, ba EUTL ne’e laiha nesesidade,” Dehan, Porta Voz EUTL Natalício Nunes, liu husi Konferensia Imprensa iha Kampus Central UNTL, Segunda 20/04.
Nia haktuir, bazeia ba keixa husi benefisiariu sira, tuir loloos PDHJ la presiza atu hatama reklamasaun, tanba laiha nesesidade, PDHJ la entende didi’ak, saida maka seguransa juridika, saida mak direitu arquerido, saida maka prinsipiu naun retoratividade, sira la entende didi’ak LPMV direitu fundamentál ka lae? Ba sira katak ne’e direitu fundamentál ne’e maka sira kontinua husu ba TR atu deklara katak akordaun refere viola konstituisaun.
“Maibé, ba ita katak dezisaun ne’ebe iha akordaun refere ne’e reflete duni povu maubere nia hakarak, durante ne’e ita hein paraTribunál deklaran konstitusional, i dezisaun Tribunál tuir duni saida maka ita nia hakarak, povu nia hakarak,” nia afirma.
Nia dehan, PDHJ hanesan halo misaun ida defende Direitu Umanus, maibé nia mak defende atu kontinua nafatin osan ida ne’e sulin deit ba grupu minoria ida, ba EUTL hanoin ida ema hotu la aseita PDHJ atu kontinua defende grupu minoria ida, ida ne’e labele akontese iha Timor.
Maibé Tribunál Rekursu maka deklara nulidade ba akordaun refere, Tribunál la konsitensia ninia dezisaun ne’ebe atur ona iha akordaun maka, EUTL sei halo asaun hasoru TR ho PDHJ no sei halo asaun boot liu ne’ebe halo hasoru Parlamentu Nasional ne’e.
“Tribunál deklara nulidade, ami sei tun fila fali, leba kaixaun hasoru PDHJ ho nia ekipa sira, inklui mos leba kaixaun vizita Tribunál Rekursu. Ami hatene ona katak sei wainhira asaun mosu, saida mak akontese ita tenki simu i asaun mosu sei aat liu tan ida ita halo hasoru PN,” nia subliña.
Tanba ne’e, Kontinua ezije ba Tribunál atu bele indefere ka rezeita reklamasaun PDHJ nia, Tanba ba EUTL ne’e iha nesesidade atu Tribunál deklara nulidade, laiha nesesidade atu PDHJ husu tan reklamasaun.
Nune’e mos EUTL deskonfia boot kona-ba motivasaun husi reklamasaun PDHJ, ne’ebe sira konsidera ema lubuk ida maka iha PDHJ nia kotuk no bainhira reklamasun ne’e suesu PDHJ bele hetan previléjiu boot husi ida ne’e. Maibé sira fiar katak Tribunál Rekursu sei kontinua atu halo justisa tuir Konstituisaun RDTL.
“Ita deskonfia boot ida, husi ita nia deskonfia ne’e lubuk ida mak nia kotuk no bainhira ida ne’e susesu nia bele hetan previlejiu boot husi nia parte, maibé Tribunál ita komfia, husi nia deklarasaun sira ne’ebe resposta ba akordaun Tribunál nia ne’e efetivu liu no nia hatur duni, justisa ne’ebe bazeia ba ita nia konsituisaun RDTL, ita fiar TR sei la rona no nia sei la fó oin tan ba reklamsaun PDHJ halo,” dehan Cedeligio do Rego.
Porta Voz (EUTL), Bonifácio Abi, hatete, luta atu halakon pensaun vitalísia ne’e naruk desde 2007 to’o agora, Ema barak hetan kanek, ran turuk, ruin tohar, simu gas lakrimojéneiu, tama sela-prizaun, terus no susar mak foin elimina.
Tanba husi presaun polítika povu maubere nian liuhusi instrumentu akadémiku EUTL mak Parlamentu Nasionál aprova ho unanimidade Projetu Lei Nú.11 atu halakon totál pensaun mensál vitalísia ba ex-deputadu no ex-titulár órgaun soberania sira.
No Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta, promulga Lei Nú 7/2025 hodi halakon pensaun vitalísia, maski depois ex-benefisiáriu sira ho apoiu PDHJ tenta kontesta iha Tribunál Rekursu, maibé Tribunál deside katak lei ne’e konstitusionál tanba konsidera interese povu no situasaun sosiál-ekonómika rai nian.
Tribunál Rekursu deklara katak revogasaun LPMV konstitusionál tanba bazeia ba interese povu no realidade objetivu sosiál, ekonomia no polítika ne’ebe muda, ho prinsipiu katak lei tenki adapta ba dinamika sosiedade atu la domina ka koloniza sosiedade rasik.
“Ita hotu akompaña katak, depois de akordaun ne’e sai liu loron balun de’it, PDHJ ne’ebe liman-ain elite sira nian iha Timor-Leste ne’ebe nunka rekoñese povu maubere nia rezisténsia, mak hato’o tan reklamasaun ba Tribunál Rekursu hodi deklara nulidade ba akordaun refere,” dehan Bonifácio Abi.
Tanba ne’e, EUTL fó xamada atensaun ba PDHJ katak, para ona sukit-lia no bobar-lia tun-sa’e hamutuk ex-benefiaiáriu sira ne’ebe durante tinan naruk goza pensaun mensál vitalísia no direitu regalia sira seluk iha povu maioria kiak nia leten.
“Ezisténsa PDHJ ne’e atribui husi konstituisaun no povu selu ita bo’ot sira liuhusi orsamentu jerál Estadu (OGE). Povu selu ita bo’ot sira atu defende no pro ba povu kiik no kbiit la’ek sira, la’os ba defende fali elite minoria iha rai doben ida ne’e,” Sira husu.
Konstituisaun Republika Demokrátika Timor-Leste (K-RDTL) ne’e eziste tanba povu maubere nia luta no nia sakrifísiu la’os elite minoria ne’ebe PDHJ defende mate an. Tanba PDHJ nia papel mak atu defende boa governasaun, direitus humanus no justisa ba povu maioria, laloos minoria elite.
Objetivu Estadu ne’ebe hatúr iha Konstitisaun RDTL katak, Estadu liuhusi governu ho nia instituisaun públiku hotu-hotu tenki harii sosiedade ho baze justisa sosiál ba nia isin no ba klamar, laloos ba harii sosiedade ba elite minoria.
Nune’e mos, EUTL husu mós ba Tribunál Rekursu ne’ebe hala’o mós funsaun Tribunál Supremu Justisa (STJ) nian iha Timor-Leste perante artigu 164, nú. 2 K-RDTL katak, mantein akordaun ne’ebe fó sai ona antes. Tanba desizaun husi TR hanesan mós STJ ka última instánsia, nune’e laiha ona dalan ba parte sé de’it atu hato’o tan reklamasaun. Ho ne’e akordaun refere nu’udar forsa jerál no obrigatória ba parte hotu-hotu tenki kumpri.
No husu mos ba orgaun soberania sira, Akordaun Tribunál Rekursu sai hanesan apelu jurídiku ba Prezidente Repúblika, Parlamentu Nasionál no Governu atu orgaun soberania tolu responde ho polítikas públikas ne’ebe efetivu no pro povu maubere liuhusi investimentu iha setór vitál sira hanesan edukasaun, agrikultura, turizmu, saúde, infraestrutura bázika no seluk tan atu asegura moris di’ak ba povu.
Tanba ne’e EUTL husu ba kamda sosial sira hotu, mai hamutuk unifika ideia no forsa halo vijilánsia maxima no totál to’o ba vitória finál “bem comum ba ema hotu”. Só hamutuk de’it mak bele rezulta mudansa kualitativu ida, no ida ne’e hakerek ona no prova ona iha istória umanidade nian iha luta libertasaun nasionál.
Iha Asuntu ne’e Neon Metin konfirma ho Prevedór Direitu Umanus no Justisa (PDHJ), Virgílio da Silva Guterres ‘Lamukan’, hateten nu’udar grupu presaun EUTL halo nia papel. Hanesan uluk, sira halo ba Parlamentu Nasional, sira mos bele halo ba entidade Estadu seluk, hanesan TR ka PDHJ, ne’ebe tuir sira bele responde ka akomoda sira nia aspirasaun.
“Buat ne’ebe EUTL tenki konsidera mak, PDHJ no TR nia ezistensia ne’e bazeia mandatu Konstituisaun nian. PDHJ halo fiskalizasaun abstrata ba konstitusionalidade lei ruma ne’e la’os dever moral ka politiku, Maibé tanba hala’o nian mandatu tuir artigu 150, 151 KDRTL,” dehan, Provedór ‘Lamukan’, liu husi via WhatsApp ba Neon Metin ohin.
Nia subliÑa, TR ho PDHJ nia serbisu no nia desizaun la’os tuir grupu politiku ruma nia ezijensia ka hakru’uk ba partidu politiku ruma nia orientasaun, maibé tuir konsiderasaun no trámites konstitusionais. Atu indefere ka atu konsidera reklamasaun PDHJ nian, ne’e kompetensia juiz sira iha TR nian.
“Tanba ne’e, iha reklamasaun, PDHJ la kestiona desizaun TR nian kona-ba LMPV. Maibé PDHJ nia reklamasaun kestiona argumentu TR nian atu justifika desizaun final, liliu kona-ba ameasa ba seguransa jurídika liuhosi aplikasaun retroativa. aplikasaun retroativa lei ne’ebe prejudika sidadaun nia direito viola artigo 24 KRDTL,” nia dehan
Nia subliña, PDHJ mos kestiona vício prosesual (prosesu troka no substitui juiz iha plenario). PDHJ fiar katak bainhira prosesu falla, argumentu sala, halo desizaun Tribunal la forte. Kualker desizaun Tribunal (jurisprudence) tenki iha forsa juridika atu limita aplikasaun arbitraria (sewenang-wenang) hosi parte seluk aban bainrua. Liuliu tenki tane-as prinsipiu Konstitusional sira. Bele akses dokumentu PDHJ nian iha www.pdhj.tl
Nune’e mos Prevedór Direitu Umanus no Justisa apresia mos movimentu Estudante Universitáriu Timor-Leste sira nia akuzasaun ba nia ne’e, maibé, akuzasaun ne’e la refleta sira nia karáter akadémiku, Tanba ne’e husu ba EUTL labele hafoer sira nia movimentu.
“Husu alin EUTL sira atu labele hafo’er sira nia movimentu, movimentu ne’ebe ha’u mos apresia, ho akuzasaun baratu sira. Akuzasaun sira ne’e la refleta sira nia karáter akadémiku. Se buat ruma (todan) karik iha ha’u PDHJ nia kabaas ka ulun ohin loron, mak Konstituisaun RDTL,” Nia afirma.
Nia esplika, tanba ne’e, justisa sosial ne’e hari iha respeitu mutuo ba ema ida-idak nia direitu, Justisa sosial la iha maioria ka minoria. “Ita labele sakrifika sidadaun ida nia dignidade (direitu) atu salva sidadaun rihun ida nia moris di’ak”.
Tanba ne’e ba PDHJ, atu defende sidadaun nia direitu umanu ne’e la haree ba mairoria ka minoria. Sidadaun ida de’it mak hato’o keixa mai mos, PDHJ iha obrigasaun atu defende.
