Reportajen David da Costa
Autoridade Seguransa Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal (DSIK) iha Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), ezekuta mandadu Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) detein kondenadu kazál na’in ida ho oan nurak ho naran inisial HX ho MB lori ba kumpri sentensa sala iha prizaun Becora no Gleno.
Iha komunidadu Imprensa ne’ebe Neon Metin sita husi Pagina Ofisial PNTL, hateten, Kazál na’in rua komete kazu krime Violénsia Domestika akontese iha loron 17 fulan Marsu tinan 2023, iha aldeia, Laloran, Suku Bairo Pite, Postu administrativu Dom Aleixo Munisípiu Dili hasoru vitima lezada inisial MDS to’o baixa iha Hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV) lakonsege salva nia vida ne’ebé previstu iha kodigu penal tipu krime iha artigu 146 Ofensa ba integridade fizika maka’as hasoru lezada to’o lakon vida.
Tanba ne’e iha loron 20 fulan abril mais ou menus tuku 09:30, Autoridade Seguransa Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal (DSIK) simu ordem hodi ezekuta mandadu Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) ho numeru rejistu NUK: 0161/23.DICMR hodi lokaliza kedan kazál nain rua nia hela fatin halo detensaun lori kedan ba kumpri iha Prizaun Becora no Gleno.
“Nune’e ida ezekusaun mandadu dahuluk detein suspeitu ho inisial; HX idade 45 iha Aldeia Laloran, Suku Bairo Pite, postu administrativu Dom Aleixo Munisípiu Dili lori ba prizaun sei kumpri nia sal durante tinan 7 no supeitu inisial MB idade 41 inan nurak iha Fatuquero, postu administrativu Gleno Munisípiu Ermera lori ba prizaun sei kumpri nia sala iha prizaun durante tinan lima,” dehan iha komunikadu Imprensa ne’ebe Neon Metin Asesu ohin,, Segunda 20/04.
Entertantu Iha komunikadu ne’e mos hatete, iha prosesu ezekuta mandadu Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) la’o ho di’ak, tanba suspeitu kazál nain ida no oan nurak ho nia bebé foin halo fulan rua kopera di’ak ho ekipa Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal (DSIK) hodi lori ba kumpri iha prizaun.
Iha Komunikadu Imprensa husi JU,S Juridico Sosial Consultoria, ne’ebe Neon Metin asesu dehan katak, bebé sira iha prizaun iha Timor-Leste (lei ezekusaun penál), iha regra jerál, Lei permite daduur feto ida atu lori sira nia oan ho sira iha prizaun bainhira labarik hosi bebé to’o mázimu tinan 3. Baze Legál: Artigu 15, 2, par. m, husi Lei Ezekusaun Penál
“Tanba, Kondisaun Obrigatóriu, la’ós automátiku katak bebé sei atu ba hela iha prizaun ho inan. Ida ne’e akontese de’it bainhira, iha autorizasaun husi inan-aman seluk, Iha kondisaun adekuadu iha prizaun laran no Konsidera katak hela iha prizaun reprezenta labarik nia interese di’ak liu,” dehan iha Komunikadu Imprensa.
Nia komuniakdu ne’e JU,S mos esplika, labarik nia direitu, maski labarik iha prizaun ho sira nia inan, tuir lei labarik sira iha direitu rasik: Asesu ba kuidadu médiku, Atividade sira ne’ebé adekuadu ba sira nia idade no dezenvolvimentu, Protesaun ba sira nia moris di’ak no kresimentu saudavel ne’e husi baze legál: Artigu 15, númeru 3 husi Lei Ezekusaun Penál.
Tanba ne’e estadu nia devér, tenki estabelesimentu prizionál sira tenke garante kondisaun adekuadu ba inan isin rua, Inan sira ho bebé, Labarik sira to’o tinan 3, ida ne’e iha baze legál: Artigu 18, 4 Lei Ezekusaun Penál Direitu Penál.
“Prinsípiu sentrál no Interese di’ak liu ba labarik, desizaun hotu-hotu tenke bazeia ba labarik nia interese di’ak liu. Ida-ne’e signifika katak: Tenke halo avaliasaun kazu ba kazu, tenke tetu labarik nia dezenvolvimentu, moris di’ak, no alternativa atu labarik iha ho ema seluk nu’udar mahein,”JU’S dehan iha komunikadu ne’e.
JU,S Jurídico mos halo rekomendasaun husi perspetiva protesaun labarik, atu garante prinsípiu sira hatuur iha lei katak situasaun ne’e presiza hetan avaliasaun hosi Ofisiál Protesaun Labarik, tenke garante monitorizasaun kontínua no alternativa sira atu labarik la hela iha prizaun tenke esplora, no tenke konsidera bainhira di’ak liu ba labarik.
No aliñamentu ho padraun internasionál no lei nasaun sira seluk nian, regra sira iha Timor-Leste ne’ebé hatuur iha Lei Ezekusaun Penál aliña ho padraun internasionál, liuliu Regras Nasoens Unidas Bangkok (2010) (regra 52).
“Regra ida ne’e estabelese katak: Labarik sira hela iha prizaun tenke deside tuir kazu ida-idak. Interese di’ak liu ba labarik mak tenke nu’udar matadalan ba desizaun. Tenke iha kondisaun adekuadu ba labarik nia dezenvolvimentu no Labele trata labarik sira ne’ebé hela hamutuk ho Inan-daduur nu’udar prizioneiru,” hatete JU,S iha Komunikadu ne’e.
Iha Komunikadu ne’e JU,S esplika, iha nasaun sira ASEAN no CPLP nian sira kuaze hotu determina mós posibilidade atu labarik otas ki’ik hela ho Inan ne’ebé sai daduur iha prizaun. Maibé Brazil mak iha regra oin seluk uitoan, ne’ebé fó preferénsia ba prizaun domisiliária ba inan sira ho oan to’o tinan 12, no depois labarik atinje idade ne’e no sei iha nafatin tempu ba prizaun hosi kastigu Inan nian, entaun tenke transfere Inan ne’e tama prizaun, no husik ema seluk haree labarik.
Maibé lei iha Timor-Leste fó dalan ba bebé sira atu hela iha prizaun to’o tinan 3, nu’udar mekanizmu ida atu proteje labarik sira nia direitu. Desizaun depende ba labarik nia interese di’ak liu. Labarik iha direitu espesífiku balun ne’ebé tenke garante. Estadu tenke garante kondisaun ne’ebé adekuadu. Prátika di’ak: avaliasaun husi serbisu protesaun labarik nian no Sistema ne’e tuir padraun internasionál no reflete sistema sira iha nasaun seluk.
