Reportajen Silvino Freitas
Kronolojia kona-ba rai ne’ebé mak sai hela polemika entre Lurdes ho Dr. Mari Alkatiri iha aldeia Metin III suku Bebonuk, okupante rai iha Bebonuk husi Dr. Mari Alkatiri nian fo sasin rai refere pretense ba familia Dr. Marí Alkatiri nian tanba okupante sira okupa kleur ona rai iha Bebonuk no hatene istoria konaba rai iha area Bebonuk neebe sira okupa kleur ona hodi uza ba halo toos no natar iha tempu okupasaun Indonesia nian.
Mariano da Costa Oliveira sidadaun neebe rezide iha bebonuk hahu husi tinan 1978 to’o dadaun nee hamutuk tinan 48 ona, nunee mos iha tempu okupasaun bainhira nia familia tomak kaptura husi militar Indonesia iha tinan 1978 hodi tama iha kampu konsentrasaun fulan ida iha metinaro depois tropa sira tula hodi lori mai Dili iha fatin military nian naran markonik dadaun nee nakfilak ba internasional school iha area suku fatuhada nian no uluk fatin nee pretense ba suku Comoro no sira hela metin iha Mari Alkatiri nia rain besik postu military nian no dadaun nee nia alin sira maka hela permanente iha fatin refere.
“Hau ho hau nia familia tomak hela iha sr. Alkatiri sira nia rai ne’e hodi halo natar no tos hahu husi kedas dezembru tinan 1978 to’o mai iha tinan 1990. Bainhira sr. Manuel Albano ho ninia oan sira faan tiha ona sira nia rai iha estrada boot nia leten ba ne’e mak agora dadauk ne’e hari tiha bairu naran Delta 1 no Delta 2 tamba kanu ka saluran be’e nian kotu tiha ona ami mos labele halo tan ona natar” haktuir Mariano da Costa Oliveira liuhusi konferensia imprensa iha aldeia 20 setembru Bebonuk, (28/04).
Mariano haktuir tan, altura neeba sira neebe hirak ne’ebé mak halo natar no tos iha Sr. Alkatiri sira nia rai laran mak hanesan primeira parte 1. Senhor. Miguel 2. Senhor. Jose Pinto 3. Senhor. Domingos 4. Senhor. Duarte Branco no 5. Senhor. Ernesto, fatin ka area ne’ebé sira halo natar ba husi Timor Plaza to’o mai para iha hotel Sagres Garden nian, parte Segundo maka 1. Sr. Salvador da Costa 2. Sr. Mariano da Costa Oliveira 3. Sr. Mauleto 4. Sr. Paulo 5. Sr. Maukinta 6. St. Cipriano 7. Sr. Agustino 8. Sr. Rajab bin usman 9. Avo Mau felu ho nia oan sira 10. Sr. Saban bin Usman 11. Tiu Mau lere.
“Fatin area halo natar no tos husi hotel Sagres Garden nia kraik mai to’o iha kedas Rai ne’ebé dadauk Polemika hela ba ne’e, Ami hirak ne’ebé mak naran hakerek hela iha leten ba ne’e maioria mate hotu ona, ami ne’ebe sei moris hela nain tolu (3) 1. Sr. Duarte Branco 2. Sr. Saban bin usman 3. Sr. Mariano da Costa Oliveira” haktuir Mariano da Costa Oliveira.
Mariano konklui, kona-ba Senhora Lurdes nia deklarasaun katak nia halo tos iha fatin ne’e, ida ne’e lalos ona fatin ne’ebe mak sira halo tos ba ne’e iha estrada Pertamina ne’e nia kraik ba besik dalan atu tama ba hotel Fantiza no mos halo tos loles ne’e laos senhora Lurdes maibe autor ne’ebé mak halo tos lolos ne’e Sr. Luis Rodrigues Pereira nia ferik oan naran Sra. Rosa ninia alin feto hela iha bebora mak oraganiza sira hodi mai halo tos iha Bebonuk fatin ne’ebé mak hau menciona iha leten ba ne’e, nune’e Tos ne’ebé sira halo ne’e nia mos hamutuk ho nia Pai no Maun sira ajuda sira hodi hamos batar dut tamba haruka husi Sr. Luis Rodrigues Pereira, nia mos klarifika liu tan katak iha tinan 1982 husi familia Alkatiri sira fo tiha ona rai hektares 11 ba iha komunidade sira suku Bebonuk liliu maioria iha kampu Tuty, neʼebé agora dadauk naran fali ona Aldeia 20 de setembro, Rai sira fahe ne’e nia hatene sira nia batas no sése deit mak simu rai ne’e mos nia lembra, atu portifika liu tan katak rai ne’ebé sai hela polemika ba ne’e los duni rai nia nain mak Dr. Mari Alkatiri ho ninia familia sira nian no laos senhora Lurdes mak nain fali ba rai ne’e tamba Rai ne’e rai Eransa nian.
Antes nee, tribunal rekursu hasai ona desizaun hodi rai hektar ida iha aldeia metin III suku Bebonuk afavor ba Dr. Mari Alkatiri nunee husi desizaun nee parte tribunal hamutuk ho PNTL atu hasai familia Lurdes Menezes, maibe Primeiru Ministru Xanana Gusmao tun direita iha terenu hodi buka hatene istoria no estatutu husi rai refere hodi hein ekipa atu sobu rezidensia Lurdes Menezes no too dadaun nee rai nee sai nafatin polemika entre Lurdes ho Mari Alkatiri.
