Home Memoria Estudante-Prizoneiru Politiku: Companheiro La Sama (Parte 2)

Estudante-Prizoneiru Politiku: Companheiro La Sama (Parte 2)

205
0
Fernando de Araujo 'La Sama' (Foto: Sapo Noticia)

Husi: Carlos da Silva L.F.R. Saky

Hafoin hetan malu hikas iha Lisboa, iha 1998, Companheiro La Sama konta tuir hikas ba autor kona-ba ninia reasaun bainhira nia rona ami tama iha embaixada Amerika iha 1994 no sai ba Portugal:

“Hau rona imi tama, no okupa embaixada halo hau nia laran kontente tebes, tanba imi konsegue doko Jakarta iha Soeharto nia matan laran, maibe, iha loron nebe imi sa’e bis ba aeroporto ona, hau sente triste tebee. Hau sente hanesan mesak los deit. Tanba kleur ona ita funu, no terus hamutuk, no dala ida ne’e fahe malu mos tanba funu. Maibe hau tenki diverte-an, a luta kontinua, maski fahe malu.”

La Sama lider ida lolos duni  tuir liafuan no pratika. Lider nebe determinadu, dedikadu no entrega-an tomak ba luta. Lider nebe assume resposabilidade tomak, no konsistente ho ninia prinsipiu sira. Iha Denpasar, bainhira militar sira kaer nia, nia assume abertamente katak nia mak Sekretariu-Jeral RENETIL nian, tanba ne’e, nia prontu resposabiliza ba aktividades hotuhotu nebe estudantes sira halo hasoru okupasaun Indonezia nian iha Timor-Leste. Nia hakarak hola responsabilidades ba-an tomak hodi militar Indonezia sira labele kaer estudantes sira seluk hodi bele kontinua luta. Tanba nia hola tomak responsabilidade ba nia-an, mak Indonezia husik tiha hotu estudante sira nebe kaer hamutuk ho nia iha Denpasar nune’e mos sira nebe kaer iha Jakarta tanba tuir manifestasaun 19 Novembru 1991. Husi sira nebe tuir manifestasaun iha Jakarta, liuliu kuadrus RENETIL sira, nebe assume responsabilidade tomak ba manifestasaun 19 Novembru 1991 ne’e, no rejeita husu deskulpa no rekuinese integrasaun Timor ba Indonezia mak julgadu, kondenadu no dader hamutuk ho Companheiro La’Sama iha Cipinang, Jakarta.

Iha Tribunal Indonezia nian,  Prokurador sira Indonezia nian, halo akuzasaun oioin ba La’Sama. Entre akuzasaun sira ne’e, balun mak La’Sama organiza manifestasaun 12 de Novembru 1991 iha Dili no manifestasaun iha Jakarta iha loron 19 fulan Novembru 1991.

Iha Jakarta, polisia no militar Indonezia sira, konsege halo presaun ba estudantes balun hodi husu deskulpa no rekuine integrasaun Timor ba Indonezia, inkluindu lider husi organizasaun klandestina balun nian, nudar kondisaun hodi bele liberta sira. Tanba konsege halo presaun ba estudantes balun, mak iha 1998, militar sira hanoin sira bele halo presaun ba Companheiro La’Sama nudar kondisaun ida hodi nia bele hetan libertasaun kondisional. Sira halo presaun no husu La’Sama hodi rekuinese integrasaun Timor ba Indonezia, maibe  Companheiro La’Sama hatan ba sira: “se hanesan ne’e, diak liu hau hela iha kadeia de’it.”

Companheiro La Sama hatudu duni ninia-an nudar lider,  aten-brani, konsistente ho nia prinsipiu sira no determinadu luta ba ukun-rasik-an. Iha tribunal, iha juiz sira nia oin, La Sama afirma ho firme:

“Atividadi hotu-hotu nebe ha’u involve ba, no sei halo nafatin iha loron oin, bazeia ba iha direitu internasional, iha rezolusaun sira  Nasoens Unidas nian, iha nebe apela ba Indonezia  hodi respeita direitu autodeterminasaun Povu Timor-Lorosa’e nian… Buat hotu nebe ha’u halo ona iha objetivu ida de’it mak ijiji ami nia direitu ba liberdadi, direitu ida ne’eduni mak Republika Indonezia ho republika sira seluk iha mundu tomak goza. Ha’u nia laran metin ba ami nia ukun-an bele hetan respeitu hanesan mos sira seluk respeita Indonezia nia ukun-an nebe ami mos respeita… Ema husi mundu tomak respeita Indonezia tanba iha kedas ninia primeiru paragrafu Preambulu Konstituisaun 1945 nian hateten nune’e: “Ukun-an nudar direitu Nasaun hotu-hotu nian no tenki hamoos kolonializmu husi mundu tanba latuir umanidadi ho justisa”. Karik nune’e, nusa mak akuza ona ha’u halo subversaun tanba de’it hakarak ukun-an ba Timor-Lorosa’e?… Tanba sa mak demokrasia iha mundu sensura (governu indoneziu) iha kada momentu, iha biban hotu-hotu, maibe latau iha pratika? Nusa mak ema hanesan ha’u, nebe buka solusaun liuhusi dalan dame nian, soe tama ba kadeia laran, submete ba izolamentu ho sujeita ba forma intimidasaun oioin? Nusa mak kaer fali ema sira luta ba ninia direitu ba liberdadi hodi du’un sira halo subversaun?”

 Tanba sente responsavel mos ba manifestasaun 12 de Novembro de 1991, mak iha Tribunal Indonezia nia, La Sama mos ijiji Libertasaun ba kuadrus CE/FC sira nebe kaer iha Dili no dadur iha Java Central no dadur Timor oan tomak.

Companheiro La Sama rasik hetan pena 9 anos de prizaun ho akuzasaun halo subversaun kontra Republika Indonezia.

Se karik, ohin loron nia sei moris, situasaun politika,  bele lasai hanesan ohin loron, tanba nia ema ida flexivel, bele la’o ba mai iha lideres nasionais no istorikus sira nia leet, husu lider sira hatun nia ego hodi bele tuur hamutuk, hodi hamutuk defende interesse Estado nian. La Sama hatudu tiha ona ninia kualidade nudar lider no estadista iha 2008. Bainhira nudar Presidente Republika Interino, atu rezolve problema sira petisionariu nian, La’Sama buka tau uluk interesse Estadu no Povu nian iha oin. Iha ne’e mak nia afirma “Hau nia dignidade la’os liu dignidade Nasaun nian”.  Nia lahanoin dalarua sakrifika ninia nia partidu (PD) rasik hodi restabelese hikas paz no estabilidade no hametin Unidade Nasional nebe iha krizi 2006 atu naksobu tanba problema loromonu no lorosa’e. Espera lideres nasionais no hitorikus sira, bele rona Companheiro La Sama nia liafuan ne’e, hodi buka malu no tuur hamutuk hodi buka solusaun hamutuk ba problema sira nebe Timor-Leste ohin loron hasoru daudaun (Parte 2-hotu).

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here