Home Notisia SekJen RENETIL, Russuo, Hato’o Reflesaun RENETIL Nian ba Loron Restaurasaun Independensia

SekJen RENETIL, Russuo, Hato’o Reflesaun RENETIL Nian ba Loron Restaurasaun Independensia

527
0
Sekretariu Jeral RENETIL, J. Russuo Fonseca, halo diskursu ba tomada de posse (Foto: Zevonia Vieira)

Reportajen Francisco JDA

Secretario Jerál RENETIL Joaquim Fonseca “Russuo” hato’o reflesaun RENETIL nian no husu lideres sira atu avalia saida mak halo tiha ona tinan 18 nia laran ba povo. RENETIL husu perguntas kritika sira ba reflesaun, inklui husu atu haree qualidade independensia mak Timor-Leste iha. Esplika mos kona ba esforsu RENETIL nian hodi fo hanoin ba lideres nasional sira kona ba importansia atu ukun hamutuk iha periode ida ne’e hodi hadiak tiha regras demokrasia sira, no lei sira. Iha Reflesaun ne’e husu ba povo atu matenek liu tan hili partidu bazeia ba programa no hili lideres mak iha kapasidade no iha integridade.

“Aban ita sei komemora Loron Restaurasaun Independensia Timor-Leste, 20 Maiu. Ohin Renetil halo reflesaun ida katak deklarasaun restaurasaun independensia hosi oin ba oin livre no independente. Nune’e independensia ida ne’ebé uluk deklara no ohin restaura, sira ne’e hotu nu’udar deklarasaun formal, ba RENETIL importante atu hare iha realidade ba kualidade politika Independensia ne’e too iha ne’ebé ona? Kualidade independensia ne’e hare hosi saida? Klaru liberdade ne’ebé hare povu konsege goza tanba liberdade polítika, no mós kualidade moris hosi povu mak haree hosi edukasaun, saude, kondisoes ne’ebé adekuadu ba povu atu hala’o nia moris ho servisu,” Secretario Jerál RENETIL Joaquim Fonseca ” Russuo” hato’o reflesaun RENETIL nian iha Sede RENETIL, Farol, 19/05.

Sekretariu Jeral ne’e mos haetet katak, hosi tempu ne’ebé ke impedimemtu ba grupu partidaria ida manán eleisoens konsege kompoin maioria parlamentár, la konsege forma governu ida kompletu tanba saida? Entaun ita hakarak avalia ida ne’e. Ida ne’eba ne’e kontribui ka impede establesimentu de kondisoes para povu atu goza sira nia moris no liberdade atu forma iha sira nia moris loron-loron nian.

Relasiona ho situasaun politik ikus-ikus ne’e Russuo esplika katak, “VIII governu la konsege kompoin kompletu dezisaun balun ne’ebé mak buka atu solusaun ba maibé depois la funsiona. Hanesan nasaun tenki re-avalia pasu sira ne’ebe hola ne’e los ka lae, iha buat rua ne’ebé los ne diak ka la diak, se di’ak nia impaktu ne’e iha ne’ebé? Se la di’ak positivu ka negative?”.

“Lia menon dahuluk ne’e hato’o ba polítiku sira líder partidu sira atu avalia mais ou menus sira nia pasu ba povu ne’e saida? Afinál objetivu independensia ne’e atu fo moris di’ak ba povu, agora tenki ho neon nakloke, honestu, haree didiak fila fali ba kotuk, desde ita restaura independensia ne’e halo povu nia moris ne’e di’ak liu tan ka lae se la di’ak saida mak ita halo sala para hodi ita bele hadia,” Russuo hato’o reflesaun ho perguntas.

Bainhira Neon Metin husu kona ba esforsu RENETIL nian mak halo tiha ona hodi kontribui ba solusaun situasaun politik ne’e Russuo esplika katak esforsu halo duni maibe ladun hetan resposta.

“Desde inisiu orsamemtu ne’e sumba, ekipa hosi RENETIL ba ko’alia ho lideres polítiku sira. Ko’alia hanesan ne’e tinan rua nia laran. Husu atu lideres sira hamutuk ba halo governu ida ne’ebé bolu ema hotu-hotu hamutuk, sira ne’ebé ke iha asentu parlamentu hadia tiha lai sasán ne’ebé ladún diak. Sasan sira la’o di’ak tiha lai ba mak ba fali eleisaun iha 2023 depois kontinua. Apelu ida ne’e hato’o, mais ikus mai ita hatene katak ladún hetan resposta positivu tuir ita nia hakarak. Konsekuensia hosi hakarak kompete hanesan partidu polítika ida adversarial mak ita nia konsekeusia mak mosu iha Parlamentu. Dalaruma ita sei presija hakat ba kotuk hodi hare ida ne’e fila fali tanba saida mak regra ida ne’ebé mak la dun klaru ou regra klaru hela mas ita ida hala’o ne’e mak la intende loloos, ita tenki fila fali ba hare ida ne’e,” Russuo esplika.

Sekretariu Jeral RENETIL nia mensajen ba povo atu matenek liutan hili partidu, hili lider no tau matan ba saida mak lider sira promete.

“Mensajen mós ba povu katak rai ida demokrasia post-konflitu , demokrasia foun, ukun an ne’e buat foun ida, entaun dalaruma ita halo polítiku ne’e emosional liu. Mais povu mós tinan 30 resin ona siklu eleitoral ne’e dala tolu ka haat ona, edukadu tiha ona, hatene ona. Nune’e mai oin tenki selektiva liu atu fihir se mak tenki ukun povo, tanba ema sira ukun ne’e povu mak hili. Sira halo disizoens ladún fó di’ak ba povu nia moris hili seluk. Mais regra demokrasia mak ne’e, minoria submete ba maioria. Entaun sira maioria hili ne’e mak ukun ema hotu, nune’e iha oin mai sai selektivu liu tan atu hare didiak programa polítiku sira ne’ebé partidu apresenta. Haree mais ou menus ida ne’ebe mak sei fo moris di’ak liu tan ba povu. Ida ne’ebé mak sei hadia rai ne’e di’ak liu ta. Planu polítiku ne’ebé di’ak liu iha surat tahan leten ne’e ema mak sei halo, entaun tenki hare lai ema sira ne’ebé apresenta planu ne’e nia iha kbiit ka lae atu halo, aleinde kbiit nia iha integridade ka lae atu halao planu mak hakerek iha surat tahan sira aprezenta durante eleisaun. Ida ne’e mak dehan ukun an,” Russuo hatutan ho mensajen reflesaun ba Loron Restaurasaun Independensia nian.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here