Home Notisia Ros Dunlop Nota Buat Ruma La Los Ho Richard Daschbach iha Topu...

Ros Dunlop Nota Buat Ruma La Los Ho Richard Daschbach iha Topu Honis

1135
0
Ramos Horta, Ros Dunlop (hamrik iha klaran) ho Laurien (Foto: Tekeemedia.com)

By Ekipa Neon Metin

Ros Dunlop nudar klarinetista professional, advogadu ba muzika, ativista dereitus umanus no peskijador hosi New South Wales, Australia. Nia kaben ho Don Bennetts ho iha oan nain tolu, Ella, Harry no Lillie. Nia hanorin iha Conservatorium of Music iha Sydney, Australia, ba tinan 26 nia laran. Nia halo PhD/Dotoramentu kona ba muzika tradisional no nia relasaun ho Lulik. Nia halo kolaborasaun ho kompozitor no artista barak, komisiona no halo gravasaun no toka muzika sira iha rai barak. Nia mos toka muzika audio visual balun hosi Martin Wesley-Smith kona ba luta Timor-Leste nian ba ukun rasik an. Nia toka muzika sira ne’e iha rai barak inklui iha Timor-Leste iha tinan 2003.

Nia ba Topu Honis dala hat (tinan 2005, 2007, 2014, 2016), dala rua ba ho nia oan sira, no dala rua seluk nia ba mesak. Nia laen Don Bennetts mos halo viajen mesak ba Topu Honis.

Ros ho nia familia fo apoio finanseiru balun ba Topu Honis no apoio mos ekipamentu sound system ba komunidade Kutet, Oecusse. Bainhira Richard Daschbach nia kazu sai ba publik, Ros sente shokadu, no sente hetan traisaun hosi hahalok amigavel mak Richard Daschbach oferese iha Topu Honis. Nia hirus no la haklosok ho abuzu ne’ebe Richard Daschbach halo ba labarik feto sira. Nia kontaktu Neon Metin fo hatene kona ba nia observasaun durante nia vizita ba Topu Honis no Neon Metin oferese espasu ba nia hodi konta nia istoria no reflesaun kona ba saida mak nia haree iha Topu Honis.

Ros nia memoria nudar reflesaun kona ba nia vizita sira no hatudu katak iha buat barak mak akontese iha Topu Honis, no saida mak nia haree ho nia matan. Tuir mai entrevista exkluzivu ida ho Ros Dunlop.

Neon Metin: Ita vizita dala hira ona ba Topu Honis, Kutet? Saida mak sai ita bot nia impresaun kona ba ema, sira nia moris no kultura?

Ros Dunlop: Hau vizita Topu Honis dala hat, dala rua ho hau nia oan sira, no dala rua seluk hau ba mesak. Hau nia laen mos halo viajen ketak ba fatin ne’e. Bainhira hau vizita fatin ne’e, komunidade sira simu hau ho diak, amigavel los, no labarik sira sempre haksolok ho hau, iha tempu hau koalia ho sira, halimar ho sira, no iha tempu halo halimar muzika ho hau nia clarinet.

Labarik sira sempre haksolok hasoru hau, sira hadomi hau nia oan, sira mos toman lalais ho labarik sira. Staff sira mos simu ami ho diak no sira nakloke tebes ho hau. Ne’e mak komunidade toos nain sira, iha fatin barak Timor, familia sira sempre fahe ba malu serbisu mak sira halo. Iha ne’eba la iha serbisu mak espesifiku ba gender ruma.

Neon Metin: Ita bot hasoru Richard Daschbach? Saida mak ita bot hanoin iha tempu neba, bainhira hasoru Daschbach?

Ros Dunlop: Los duni, hau hasoru Richard Daschbach iha kedas momentu hau visita Oecusee no mos ba iha Topu Honis.  Hau nia impresaun, atu hahu, nia ema ida ne’ebe dedikadu ba komunidade no ba labarik sira mak nia tau matan. Nia mos mak ema ida ne’ebe iha interese ba kultura lokal, klaramente komunidade Kutet, iha Oecusse, no mos komunidade Mahata, komunidade konsidera Richard Daschbach nudar membru ida hosi sira nia komunidade.

Richard Daschbach mak ema ida koalia diak ho hau, hahu kedas hosi ami nia koinese malu. Nia fo informasaun barak no fo suporta hau kona ba kultura lokal nian, liliu liga ho muzika. Ami iha similiaridade en termus muzika no literatura.

Nia mos iha relasaun diak ho hau nia familia, liliu ho hau nia laen. Ami lao hamutuk no rona nia konta istoria kona ba nia tempu iha Kutet, hosi tempu okupasaun, tempu rezistensia no ohin loron nian.

Hau la haree buat ruma mak la tuir orden ka la los iha tempu ne’eba, de faktu iha tempu sira mak hau iha Topu Honis. Nia ema ida mak genuinemente kontente hasoru hau no hau nia laen. Nia haksolok tanba hau nia oan sira kahur malu halimar ho labarik sira ho kontente.

Ba tempu ida agora bainhira hau hatene kona ba nia hahalok pedofilia, hau sente shokadu/hakfodak, hau sente nia halo traisaun ba hau hanesan ema ida mak sai ona nia kolega. Klaramente hau ladun hatene ho diak. Tebes duni hau sente hirus, satiadu, ho saida mak akontese ba labarik sira no vitima hosi nia abuzu.

Neon Metin: No agora, bainhira rona tiha kazu abuzu sexual hasoru labarik iha Topu Honis, saida ita bot hanoin hetan kona ba Richard Daschbach no labarik sira iha Topu Honis? Iha buat ruma particular mak ita bot nota?

Ros Dunlop: Hateke fali kotuk, bainhira rona hetan saida mak akontese, hanesan abuzu sexual – pedofilia, buat balun iha pasadu hau hahu komprende. Maibe iha tempu bainhira hau vizita fatin ne’e, imi hatene, nia (Richard Daschbach) ami nia kolega, ami fiar nia, maibe ikus mai ami hetan traisaun hosi nia.

Entaun hau hakarak konfirma katak kalan-kalan sempre iha reza hamutuk. Kalan-kalan iha labarik feto diferente mak sei tur iha nia hiti. No iha tempu han meudia no mos iha kalan bainhira reza hotu bainhira ema hotu hakat ba toba, labarik feto sira mak sei ba nia (Richard Daschbach) kuartu toba nian. Maibe tanba iha grupo labarik feto sira entaun ami hanoin labarik sira ne’e mak ami haree halimar hela, no imi hatene, hanesan mos iha familia ida nia laran.

Hanesan pedofilia hotu-hotu, nia hatene ho diak tebes oinsa subar saida mak sira halo hosi ema sira mak besik ba nia (Richard Daschbach). Hau hanoin, julgamentu ida ne’e sei hasoru difikuldade tanba domin ne’ebe komunidade Oecusse no Kutet iha ba nia. Hau imajina iha ema mak fiar nia hahalok at ne’e no iha ema mak la fiar. Hau la inveja ema sira mak halao serbisu hodi buka justisa ba krimi ida ne’e. Hau imajina komunidade mak sei iha hanoin fahe malu ba kazu hanesan ne’e.

Neon Metin: Saida mak ita bot hanoin presija akontese agora, hosi igreja, governo, prosesu justisa, no vitima sira?

Ros Dunlop: Aaiii, hau la iha idea saida mak sei akontese agora. Saida mak hau rona  no le hosi media, liu hosi ETAN hau nota katak iha suporta barak mak ema fo ba Richard Daschbach. Susar tebes iha nasaun ne’ebe populasaun barak liu mak tuir Katolisizmu no haree padre sira nudar ema bot. Dala barak hau haree admirasaun exesivu ba kleru hosi ema Timor, no ba hau mak laos katolik no nudar ema ida mak haree ema hotu hanesan, hau susar atu kumpriende. Populasaun sira rein liman padre sira nian, etc, hau haree ne’e hau la kumprende. Ne’e kontra Maromak nia ukun fuan 10. Ema sira ne’e loloos hetan kuidadu hosi padre no madre sira. Padre no madre, sira loloos tau matan ba ema kiak sira, maibe sira loloos haree ema kiak hanesan ho sira nia an, maibe komunidade iha Timor tau sira aas liu iha komunidade no respeitu tebes.

Hau ladun hatene saida mak Governo Timor hanoin kona ba kazu ne’e. Hau iha serteza katak ema sira nebe hanoin katak Richard Daschbach halo buat barak hodi tulun ema sira. Depois de okupasaun, durante 1999 ema Oecusse haree nia hanesan heroi. Entaun, ba ema sira ne’e, susar atu aseita katak sira nia heroi ne’e mos mane ida.

Sinseramente hau espera bele hetan duni justisa atu nune’e vitima sira mos hetan resolusaun. Maibe ita hotu hatene, ema sira mak hetan abuzu bainhira sei labarik sei sai adultu ne’ebe vulneravel. Sira sei presija tulun no suporta hosi komunidade atu nune’e sira bele dezenvolve an sai adultu ne’ebe saudavel, kontente, no sente katak sira mos iha valor. Hau nia fuan fo ba labarik feto sira mak hetan abuzu, hau hakarak fo forsa no domin ba sira.   

*Hakarak hatene diak liutan Ros Dunlop no nia serbisu sira bele visita Tekee Media Inc at http://tekeemedia.com

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here