Home Feature Inundasaun, Aida ho nia Bebe Moris Ho Difisiensia Iha Laclubar, Sei Hela...

Inundasaun, Aida ho nia Bebe Moris Ho Difisiensia Iha Laclubar, Sei Hela Iha Lona Okos To’o Agora

1463
0
Aida ho nia oan iha lona okos. [Foto: Adroaldo | 20.05.2021]

“Ami haree ba rai nakfera, pois bee sa’e ona iha uma hun, ne’e mak ami komesa halai ona. Halai ba Batika, tau sasan iha ne’ebá, labarik sira komesa dada lona ami hodi toba iha ne’e, tanba iha ne’ebá (Batika) ta’uk tanba ai hun boot ida mos besik iha ne’ebá, ta’uk anin huu ai ne’e monu tun ba ami”. Aida

Antes loron akontese siklone seroja, ema hotu la hanoin katak sei akontese dezastre boot ne’ebe hamosu risku boot ema barak nia moris. Iha kalan Paskua ema hotu fo agradese tanba sarani katolika selebra loron Jesus nian moris, ne’ebe salva ema hosi salah nain, iha tempu hanesan hahu hosi lorokraik udan mos komesa habokon rai hanesan babain. Iha kalan boot udan komesa tun ho variedade makaas, karik mota sei sae, anin mos komesa boot, halo ema sira ne’ebe hela besik fatin risku, komesa taridu saida mak atu akontese?

Iha rai dook ne’eba, iha knua Wer-Lubuti, aldeia Torilalan, Suku Orlalan, Postu Administrativu Laclubar, Municipio Manatuto, moris uma kain ida ne’ebe hasoru risku boot bainhira siklone seroja akontese iha loron 4 Abril.

Nia fuan komesa tuku-tuku iha kalan boot, komesa hanoin oinsa bele salva-an, nia iha bebe ne’ebe ho kondisaun sofre hela moras komplikadu, hakarak ka lakohi iha tempu kalan ne’eba sira tenke salva-an.

Ida ne’e akontese ba Aida Belo idade 26 hela iha knua Wer-Lubuti iha Laclubar, Aida moris mesak ho nia oan, hasoru susar boot tanba nia hare ho matan bee komesa sae, iha tempu ne’eba nia kaben ba tiha nia moris fatin municipio Ermera, labele fila tanba ho Serka Sanitaria no ikus nia kaben mos sofre ho inundasaun iha Dili-Tasi Tolu

Udan boot ne’e konsege harahun sira nia, obriga sira halai buka fatin seguru hodi satan an hosi dezastre natural.

Aida konta nia istória moruk ne’e ba Neon Metin, wainhira iha vizita ida hamutuk ho Administrador no juventude Laclubar oan sira, iha nia fatin evakuasaun. Iha rai hun ne’ebé hali’is, lona ne’ebé hanehan ho kaleng feruzen mak sai fatin helik-an ba Aida, nia bebe, nia mama no alin sira.

Inan ne’e haktuir katak iha loron 3 no 4 Abril udan boot tebes, hafoin iha Domingu hamosu deslizamentu rai iha sira nia knua, nune’e iha oras tuku 4 loraik liu, sira tenki husik sira nia hela fatin. Tan domin Aida nian boot tebes, nia la preokupa sasan mundu nian, naran katak salva netik nia bebe hodi buka fatin ida di’ak no seguru.

“Udan tau hosi Sábadu to’o kedas Domingu. Hader dadersan mai komesa akontese ona, depois ami lori loraik mak halai, ami halai ho isin lolon de’it. Tanba ha’u hanoin ho labarik ne’e (Aida nia bebe Niveia), entaun ha’u halai de’it ho nia fos oi-tuan, bikan ida, kanuru ida, kaneka ida ho bee agua”, Aida haktuir akontesimentu moruk ne’e iha nia Knua Wer-Lubuti, wainhira dada lia ho Neon Metin, 29/04.

Aida hanoin, karik di’ak liu sira salva-an iha to’os, iha Batika (lian Idaté: Uma hodi te’in tua) hodi salva mos nia bebe, maibé aat liu tan tanba iha ai hun boot ne’ebé hamahan hela Batika, halo sira la sente seguru, nune’e obriga tenki dada lona iha tetuk oan ida ne’ebé ladun seguru, hodi salva netik-an au mezmu hodi horik provizóriu ba.

Jornalista Neon Metin halo entrevista ho Aida. [Foto: Dok. NM } 20.05.2021]

“Ami haree ba rai nakfera, pois bee sa’e ona iha uma hun, ne’e mak ami komesa halai ona. Halai ba Batika, tau sasan iha ne’ebá, labarik sira komesa dada lona ami hodi toba iha ne’e, tanba iha ne’ebá (Batika) ta’uk tanba ai hun boot ida mos besik iha ne’ebá, ta’uk anin huu ai ne’e monu tun ba ami”, haktuir Aida.

Pasénsia hodi simu realidade ne’ebe hasoru, hodi tahan netik udan no loron, maske la seguru naran katak tahan netik isin lolon, la bokon ho bebe ne’e iha rai malirin nia leten. Loron ne’ebá kedas sira hahú moris foun ida iha susar nia laran, tan hela de’it iha lona okos. La iha kulusaun, la iha kama, maibé iha de’it mak bibit homan hodi halatan sira-an no mos hatoba netik bebe oan ne’e.

Aat liu tan mak nia bebe Noveia labele hamriik, nem tuur hodi obriga nia mama no avó ko’us de’it. Iha triste nia laran ne’e, telefone marka Samsung metan ida mak hamaluk netik bebe atu labele tanis,. Iha dada lia ho Neon Metin ho sériu bebe ne’e haree (nonton) hela video iha telefone, akompaña ho nia mama ne’ebé kele hela nia.

“Fulan Juñu agora nia halo tinan rua ona, maibé nia la’o mos seidauk, tur mos seidauk, la ko’alia, ko’us no toba de’it. Fo han nia mos han tanis de’it, fo han kanuru isin ida tanis, ha’u sente ba ha’u difisil los”, Aida haktuir ho oin ne’ebé hafalun ho triste.

Inan idade 26 ne’e haktuir dezafiu ne’ebé nia hasoru mak sira tenki toba iha rai leten, kalan-kalan tenki hamaluk nia bebe Niveia tanba susar atu toba. Maske sente todan maibé pasensia tan nia domin boot ba nia bebe hodi simu realidade ne’e.

“Ami toba hela iha rai leten, rai mos mirin hela, kalan nia (Bebe Niveia) toba ladun tenang ida, tanba toba iha rai be sente moras, so tuku 04:00 ka 05:00 mak nia foin toba”, haktuir Aida.

Meza oan ida ne’ebe tau iha lona okos, Aida hatuur hela estatau Nossa Señora de Fátima, imajen ilas na’in feto ho imajen bebe Niveia nia avó mãe, ne’ebé mak hamaluk sira nia na’in lima mak Aida ho nia bebe, nia alin na’in rua ho nia mama iha lona okos, hodi fó seguransa no esperansa nafatin sira sei bele moris nafatin.

La to’o de’it iha ne’e, Aida mos lakon sira nia sasan uma laran hanesan bikan, kanuru, roupa no seluk tan. Aat liu tan mak sira tenki lakon talas, ai-farina, modo tahan no ai-fuan hanesan ai-nanas, jambua nu’udar fontes ai-han diária nu’udar foho oan, no mos lakon ai horis kafé.

Knua Wer-Lubuti ne’ebé sira hela bá nu’udar fatin ne’ebé afetadu maka’as liu iha Postu Laclubar. Akontesimentu iha knua refere kauza rai nakfera, rai mout hodi estraga uma, to’os no plantasaun komunidade nian. Karik udan, sira labele ba to’os tanba rai ne’ebá risku boot ba rai halai.

Dezastre ne’e mosu Aida ho nia família simu ona apoiu hosi fatin lima ka neen. Nia agradese tebes ba grupu laran luak sira ne’ebé la taka matan, maibé ho domin bele tulun netik sira iha situasaun emerjénsia ida ne’e, maibé nia nafatin husu tulun hadi’a sira nia hela fatin.

“Apoiu ami simu seidauk to’o tanba ami hanoin uma. Sasan sira ne’e simu mais lato’o ba uma”, dehan Aida ho triste.

Nia husu governu atu tulun apoiu material uma nian, hodi konstroi fila fali uma foun ba sira tanba sira nia uma hetan estragus total hosi rai nakfera.

“Ha’u husu barak ba governu sira, tanba governu seidauk haree balu, maibé balu sira haree ona ho matan, ajuda de’it uma. Tanba saída? Molok uma ida hamriik maibé ita mos kole, tanba ne’e ajuda netik material balu hodi halo uma hodi ami mos bele hela fali iha laran”, Aida hato’o nia esperansa.

Iha sorin seluk ho esperansa ne’ebé boot ba nia bebe atu bele rekupera, nia husu tulun mos karik governu ka ema laran luak ruma bele fasilita nia atu buka dalan, hodi halo terapia ba nia bebe ne’ebé oras ne’e besik tinan rua ona maibé seidauk bele hamriik, nem tuur.

“Ita bele ajuda terapi nia, karik Maromak ajuda, nia hakat netik karik”, Aida hato’o nia esperansa ba Neon Metin karik nia bele hetan tulun ruma.

Iha parte sorin, ba situasaun ne’e Administrador Postu Laclubar, Natalino Martins Carvalho hamutuk ho juventude voluntáriu ne’ebé ajuda distribui apoiu emerjénsia ba vítima afetadu sira iha Laclubar, dader ida sira halo vizita ba Aida ho nia bebe iha sira nia fatin provozóriu lona okos, hodi lori apoiu sasan emerjénsia hanesan fos, hahan instant , sanan inklui biti no kulusaun mak oferese ba Aida ho nia bebe.

“Oi-tuan mos ami hodi mai uza netik, tanba sira ne’e haree hotu (juventude voluntáriu) imi toba iha fatin ne’ebé ladi’ak, ho tan labarik (bebe Noveia) ne’ebé kategoria ho difisiénsia hela, pois imi mai toba tan iha rai hanesan ne’e”, lai-fuan badak Administrador Natalino ba vítima Aida.

Entretantu iha loron 3 Maiu, wainhira Sekeretária Estadu Protesaun Sivil (SEPS), Joaquim G. R. Martins halo distribuisaun ajudu umanitáiu iha Laclubar, nia hateten inundasaun iha loron 4 Abril, iha Munisípiu Manatuto, Postu rua mak sofre maka’as liu mak Laclo ho Laclubar, tanba ne’e iha nia prezensa iha momentu ne’ebá, nia sauda no distribui ajudu umanitáriu ba vítima afetadu sira.

“Ohin ita mai konsentra iha Postu Laclubar, ita prepara ona hodi fo apoiu ba 391 famílias ne’ebé mak iha, ita sei kompleta tan to’o iha 474 famílias para bele apoiu ida ne’e”, informa Sekretariu Estadu Joaquim.

Nia hatutan ida ne’e apoiu primeiru ne’ebé vítima sira simu, tuir fali mak sei apoiu rekoperasaun ba konstrusaun uma ne’ebé hetan estragus ne’ebé identifika ona hosi autoridade Munisipal to’o nível aldeia.

“Tanba ne’e, depois de apoiu emejénsia ida ne’e, ita sei hakat ba faze ida segundu mak faze rekoperasaun, ita sei apoiu fali tan ba uma kain 167 ne’ebé mak uma aat, ita sei apoiu material konstrusaun, maun de obra nomos ai kuadradu, para depois sira bele harii fali sira nia uma ne’ebé mak destruídu durante dezastre”, hateten sekretáriu Estadu Joaquim iha Laclubar.

Iha faze rekuperasaun ba uma 167 ne’ebé estragus iha Laclubar, inklui mos ho Aida nia uma. karik ida ne’e sei fo ksolok no hakman netik terus ne’ebé Aida ho nia família hasoru, maibé oinsá ho promesa ida ne’e, sei halo duni ka lae? ida ne’e resposta ne’ebé mak ita hein, hosi ita nia makaer ukun sira, hodi hakmaan komunidade afetadu sira nia sofrimentu.

Iha sorin seluk Administrador Postu Laclubar relata katak iha akontesimentu ne’e iha uma kain total 345 mak hetan estragus, maibé hafoin halo asesmentu hosi autoridade Protesaun Sivil Munisípiu no Postu dadus sa’e fila fali ba 474, ne’ebé sei simu mos apoiu emerjénsia.

Nune’e mos iha konferénsia imprensa hosi lider lokal Suku neen Postu Adminitativu Laclubar nian, ne’ebé hato’o hosi Xefe Suku Orlalan, Carlos José Alves katak durante akontesimentu siklone seroja iha loron 4 Abril la’os estraga de’it komunidade nia uma, maibé estraga mos komunidade sira nia to’os no plantasaun sira.

“Komunidade ne’ebé afeta ba dezastre naturais la’os uma de’it. Uma mak ekipa verifikasaun verifika ona hetan 474, maibé komunidade ne’ebé afeta ba agrikultura mak uma kain 1275, lakon plantasaun, ai-han nomos animal sira, to’o agora seidauk hetan intervensaun hosi parte governu”, hateten Xefe Suku, Carlos iha Edifísiu administrasaun Postu Laclubar segunda 03/05.

Komunidade sira ne’ebe afeta direita ba dezastre natural ne’ebe akontese, ho esperansa boot la akontese tan iha sira nia moris, tanba situasaun ne’e halo sir moris vulneravel liutan. Estadu iha dever boot atu proteje no tau matan ba nia povu, hodi sai hosi sofrementu no mukit, sira iha direitu atu moris seguru. Sei iha Aida seluktan iha area rural seluk, ne’ebe karik hasoru sofrementu hanesan, governu iha dever atu buka tuir nia povu sira ne’ebe mak presiza dulun tulun, atu hadia sira nia moris no sai hosi mukit. Povu hein governu sira nia promesas ne’ebe haktuir liu hosi kampanya politika kada tinan lima

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here