Reportajen Adroaldo ‘Saretukau’
Sistema rai iha Timor-Leste sei iha problema boot, Rede ba Rai identifika Timor-Leste lei barak mak iha maibé makaer ukun sira la implementa tuir lei ne’ebé hakerek ona.
Ba problema rai ne’ebé akontese, Koordenador Nasional Rede ba Rai (RbR), Hortencio Pedrito Vieira hateten, iha vontade polítika hosi ema ne’ebé kaer ukun, se sira la iha vontade mak problema ne’e akontese hela de’it, hatete Koordenador RbR iha diskusaun nakloke ne’ebé organiza hosi Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL) ho Rede Koligasaun Agrikultura iha sede Hasatil, Farol.
Nia hatete iha Timor-Leste, halo produsaun lei ba rai ne’e barak ona, maibé ema ne’ebé implementa lei ne’e mak la halo tuir lei ne’ebé sira rasik hakerek, nia hatutan katak peskiza ne’ebé mak RbR halo liga ho serbisu Sistema Nasionál de Kadastru (SNC) ho administrasaun rai ka sukat rai iha Timor-Leste, ema hotu-hotu iha direitu sai na’in ba rai, maibé realidade la iha.
“Iha lei dehan katak feto ho mane ho defisiente sira iha direitu hanesan atu sai na’in ba rai, la iha diskriminasaun entre feto ho mane, maibé prátika bainhira SNC ba halo administrasaun rai iha munisípiu hotu, entaun bainhira feto sira la fo oportunidade sai na’in ba rai, tanba prátika hatudu katak sira la fó tempu, la fo oportunidade atu ba reklama sira nia rai” hatete Hortencio iha Hasatil, 04/12.
Nia hatutan iha família ida, lei haruka katak feto ho mane hamriik iha ne’eba hodi rejistu no tau hotu sira nia naran, maibé iha realidade ida ne’e la akontese, tanba rejistu de’it la’en nia naran no haluha tiha feto.
“Ida ne’e risku boot, kuandu fen ho la’en divórsiu, husik malu karik, mane mak iha direitu ba títulu ba rai ne’e. Buat ki’ik-oan hanesan ne’e lei hakerek, maibé ita rasik la implementa” tenik Pedrito Vieira
Nia fo ezemplu iha Postu Venilale, bainhira governu hakarak harii uma ba inan kbiit laek ida, maibé tanba problema ho nia lae entaun governu la rezolve, Diretor ne’e hatete katak invez de rezolve maibé abandona de’it, loloos governante tenke halo intervensaun liga ho ema nia direitu, tanba ida ne’e mak governante halo hodi servi nia ema.
Nia hatutan tinan 2022 sei iha problema rai ba iha alargamentu aero portu Comoro, nune’e ema barak mak sei sai vítima ba rai alargamentu refere, nia dehan fatin aero portu, tasi-ibun ho estrada no mota sira ne’e donímio estadu nian, tanba ne’e Rede ba Rai husu atu hasai karik governu tenke kria uluk kondisaun molok hasai nia sidadaun sira, haree sira nia kondisaun sósiu ekonomia.
Nia hato’o katak oras ne’e da-dauk sidadaun barak mak seidauk komprende konabá lei rai, tanba ne’e mak RbR sosializa hela lei rai ba sidadaun sira, nia dehan tuir loloos estadu mak sosializa, maibé tanba estadu la halo mak sosiedade sivíl sira tenke servisu tanba ba ida ne’e.
Iha parte sorin Asistente Advogadu RbR, Elias Godinho hatete rai sira ne’ebé pertense ba domíniu estadu, estadu tenke tau matan, atu bele kontrola, karik fo arenda, estadu tenke halo ida ne’e, tanba estadu iha tempu naruk abandona, to’o ikus iha situasaun urjente, haruka ema sai, ida ne’e la justu ba sidadaun sira, nia hatutan katak iha lei hakerek konabá proibisaun sira ba fatin ne’ebé governu asegura liu hosi lei, maibé iha realidade governa la foti asaun tuir lei hakerek no lei ne’e hanesan amostra de’it.
“Husu ba ita nia estadu tenke ho sériu atu trata povu ida ne’e ho dignu, no la’os dehan kata propriedade hotu-hotu ne’e rai estadu, rai estadu bazeia ba saída, Timor ne’e ema hotu-hotu hanesan, anaunser ke jasente, rai ne’ebé la hatene nia na’in, estadu bele jere ida ne’e, se nia na’in reklama mak estadu bele fo fila-fali”, Nia hatete.
