Home Analisa Programa Sesta Bazika: Entre To’os Nain, Kompañia no Benefisiáriu, Se Maka Hetan...

Programa Sesta Bazika: Entre To’os Nain, Kompañia no Benefisiáriu, Se Maka Hetan Lukru Bo’ot?

398
0
Hakerek Na’in Teodorico da Silva. [Foto: Dok.privadu | 13.08.2021]

Hakerek Na’in, Teodorico da Silva (Media Officer KSI)

Pandemia Covid-19 hamosu impaktu negativu ne’ebé bo’ot tebes ba ekonomia nasaun iha mundu, inklui Timor-Leste. Situasaun ne’e obriga nasaun hotu hotu halo esforsu tomak, oinsá bele salva sira nia sidadaun liu husi implementa estadu emerjensia no serka sanitaria.

Iha Timor-Leste, aliende implementa estadu emerjensia no serka sanitaria, governu mós uza ninia rekursu tomak hodi fasilita nia sidadaun sira ho subsidu agragadu familiar, fó subsidiu ba traballadór no empregrador sira, pulsa eletrisidade gratuita, pulsa ba estudante sira hodi eskola online no ikus liu maka programa sesta bázika.

Ligadu ho implementasaun politika sesta bazika ne’ebé ezekuta bazeia ba Dekretu Lei Nú. 48/2020, 03 de Agustu, iha artigu 3 hateten, objetivu implementasaun politika sesta bazika atu kontribui ba rekuperasaun ekonomia nasional, aumenta produsaun agrikula, apoiu nesesidade bázika familia, inklui hadia alimentasaun no nutrisaun familia sira.

Klaru katak, progarama hirak ne’e iha benefisiu ba povu, tanba governu hakarak salva nia sidadaun husi krize alimentar no problema sosial sira seluk iha ambitu pendemia Covid-19.  Maske nune’e, liu husi biban ida ne’e hakarak atu foka oituan kona ba vantajen no desvantajen husi implementasaun politika sesta bazika, hanesan ha’u sita ona iha titlu husi artigu ida ne’e katak, “Programa Sesta Bazika: Entre To’os Na’in, Kompaña no Benefisariu Se Mak Hetan Lukru Bo’ot.” Tanba, iha implementasaun politika sesta bazika faze dahuluk mosu lamentasaun barak husi publiku ligadu ho irregularidade sira ne’ebé akontese iha terenu, hahú husi sosa to’os na’in sira nia produtu to’o prosesu distribuisaun aihan ba benefisariu sira.

Ida ne’e la’os ona segredu, tanba kuaze media nasional sira, hahú husi media eletronika, emprime no online sempre publika irregularidade hirak ne’ebé akontese iha terenu, tantu relatoriu prelimináriu husi Komisaun Anti Koorupsaun (KAK) sita mós irregularidade lubuk ida ne’ebé presiza hetan atensaun. 

Iha relatoriu ne’e deskreve rejultadu monitorizasaun no inspesaun ne’ebé KAK halo, hetan katak implementasaun politika sesta bázika hasoru dezafiu lubuk ida. Dezafiu balun liga ho koordenasaun institusional nian, kestaun administrativu, kestaun kona ba fornesimentu aihan sira ne’ebé la ho kualidade, kapasidade husi fornesedor sira, no kestaun diskrisionariu ne’ebé rezulta desizaun barak mak inkonsistente hanesan folin sasan sira no preokupasaun seluk kona-ba konflitu interese, familiarizmu no risku korrupsaun. 

Dezafiu hirak ne’e indika iha pontensia distribuisaun rekursu sira estadu nian ba povu bele ladun efetivu. Tanba ne’e, relatoriu prelimináriu ne’e fornese mós rekomendasaun balun ba governu hodi konsidera ba iha implementasaun tuir mai, atu asegura efisiensia no efikasia utilizasaun rekursu sira Estadu nian ba povo nia di’ak, liu-liu prevene risku sira ba korrupsaun.  (Relatoriu Prelimináriu rezultadu monitorizasaun husi KAK)

Relasiona ho preokupasaun hirak ne’e, sosiedade sivil no direjente uniaun agrikultór sira iha Munisipiu Manufahi, Covalima, Ermera no grupu agrikultór husi munisipiu hirak seluk ne’ebé hamahan an iha Movimentu Nasional Reforma Agraria rekomenda ba Governu, liu-liu Ministeriu Koordenador Asuntu Ekonomia (MKAE), inklui Ministeriu implementador hirak seluk hanesan, Ministeriu Turizmu Komersiu Industria (MTKI) no Sekertariu Estadu Kooperativa (SekooP) presiza hadia erru ka fallansu hirak ne’ebé akontese, nune’e iha implementasaun sesta bazika faze daruak labele hamosu tan lamentasaun husi benefisariu no produtor sira.

Rekomendasaun hirak ne’e mak hanesan, (1) husu ba governu atu orienta Centru Lojistiku Nasional (CLN) maka tun direita ba baze hodi sosa to’os na’in sira nia produtu, aliende ne’e governu rasik maka tenke hala’o distribuisaun, la’os liu fali husi kompaña, (2) husu ba ministeriu implementadór sira tenke konsistente iha desizaun, kria komunikasaun ne’ebé adekuadu hodi defini presu produtu ho uniforme tuir padraun ne’ebé termina ona, nune’e evita akontese manipulasaun ba folin sasan no labele hamosu konfusaun iha komunidade nia let.

Faktus hatudu irregularidade ne’ebé akontese durante implementasaun politika sesta bazika faze dahuluk, hahú kedas iha prosesu sosa produtu lokal, tanba produtor (agrikultór) sira laiha asesu ba tabela presu produtu ne’ebé governu desidi, entaun ida ne’e fó espasu ba kompaña sira hodi manipula presu. Ezemplu, iha tabela presu dala ruma fos rai 1kg sosa ho folin $ 1.50, maibé sira hatun ba $ 1.00, depois iha distribuisaun sira sura fali ho folin $ 1.75/kg, pior tan kompaña balun nian to’o $ 3.00/kg hanesan haktuir iha relatoriu KAK nian.

Kona ba volume ka item sasan ne’ebé benefisariu sira simu, ninia valor no kuantidade sasan ne’ebé distribui la hanesan, tanba iha fatin balun simu kompletu ho montante $ 50.00, maibé iha fatin balun menus husi $ 50.00, depois troka fali ninia item husi produtu lokal ba produtu importasaun.

Nune’e mós, iha relatoriu preliminariu KAK nian deskobre mós faktus balun ne’ebé ligadu ho folin sasan, ezemplu mina bimoli iha lista ekipa KAK hetan, mina bimoli litru ida (1L) kompaña balun tau nia folin $ 1.00, maibé kompaña balun tau ho folin $ 1.75.

Husi aktu hirak ne’e publiku bele halo analiza, implementasaun politika sesta bazika, se mak hetan lukru barak liu, to’os na’in (produtor) ne’ebé fa’an produtu, kompaña distributor sira ka benefisariu sira.? Ne’e duni, importante tebes ba governu atu konsidera rekomendasaun hirak ne’ebé parte relevante sira hato’o, hodi nune’e bele garante sidadaun hotu iha direitu hanesan asesu ba rekursu estadu nian, se la’e ita kontinua fó prevelijiu ba grupu balun de’it maka hetan lukru bo’ot husi implementasaun politika sesta bazika ba faze daruak nian, ne’ebé governu planeia ona atu implementa iha tempu badak.

Iha dadalia badak ne’ebé hakerek na’in halo ho Prezidente Uniaun Agrikultór Covalima, João Gusmão iha Munisipiu Covalima foin lalais hateten, politika implementasaun sesta bazika nu’udar inisiativa di’ak husi governu, tanba bele motiva agrikultór sira atu kontinua kuda no hasa’e produsaun iha rai laran, maibé iha prosesu ne’e governu presiza hadia mekanismu sosa produtu no distribuisaun, tanba durante ne’e to’os na’in no benefisariu sira sente sai vitima ba kampaña distributor sira.  

Meus atu hadia makanismu hirak ne’e, sira husu governu maka tenke tun direita ba baze hodi sosa komunidade nia produtu no governu rasik maka halo distribui, la’os ona kompaña, tanba deskonfia kompaña sira durante ne’e halo manipulasaun ba presu sasan hodi hetan lukru bo’ot.

Nune’e mós, Primeiru Vice Prezidente Uniaun Agrikultór Ermera, Alberto Martins Guterres informa, bainhira governu atu kontinua implementa sesta bazika faze daruak,  governu presiza hadia mekanismu distribuisaun no prosesu sosa produtu lokal, hodi nune’e bele garante merkadu justu no justisa sosial.

Atu garante prosesu hirak ne’e bele la’o di’ak, evita akontese manipulasaun ba folin sasan iha terenu, di’ak liu governu maka hola parte iha prosesu tomak, hahú husi sosa komunidade sira nia produtu to’o faze distribuisaun. Maibé, bainhira governu involve nafatin kompaña iha prosesu sira ne’e, entaun governu rasik maka hakarak kria diskriminasaun ba ninia povu hodi habokur de’it parte balun.

Situasaun ida ne’e bele halakon mós to’os na’in sira nia vontade hodi halo produsaun, tanba sira sente injustisa bainhira ema seluk maka determina fali folin sasan.

Entertantu Prezidente Uniaun Agrikultór Munisipiu Manufahi, Delfia Pereira Usboco haktuir, se ita ko’alia kona ba rekoperasaun ekonomia, ita presiza rekopera mós to’os na’in sira nia ekonomia, tan ne’e atu implementa fali programa sesta bazika faze daruak nian, di’ak liu governu maka sosa direita to’os na’in sira nia produtu no governu rasik maka halo distribuisaun, tanba dada barak kompaña sira la fó folin ne’ebé justu tuir standar ne’ebé governu termina.

Faktus barak ne’ebé komunidade sira hato’o husi baze, ezemplu, batar 1kg loloos sosa ho folin $ 0,50 centavus, maibé kompaña sira mai hatun fali ba $ 0,25 centavus no pior liu tan balun hatun to’o $ 0,20 centavus, ida ne’e akontese mós iha Munisipiu Manufahi.

Maski iha ona ejizensia lubuk ida husi komunidade no to’os na’in sira atu labele involve kompaña iha prosesu implementasaun sesta bazika faze daruak nian, maibé ejizensia hirak ne’e ‘nihil’, tanba agora dadaun governu liu husi Ministeriu implementador sira komesa rekolla ona dokumentus husi kompaña sira no kuaze kompaña lubuk ida maka submete ona dokumentu hodi kompete ba iha distribuisaun sesta bazika faze daruak nian.

“Distribuisaun sesta bazika oras ne’e tama ona ba faze selesaun dokumentu iha komisaun avaliasaun, depois ba komisaun verifikasaun hafoin maka halo aprovasaun, nune’e bele hala’o ona lansamentu iha tempu besik. SEKooP nia parte sei toma konta ba Munisípiu 8, Postu Administrativu 33 no suku 282, entaun kompaña sira mós tenke tuir suku ne’ebé iha,” deklarasaun SEKooP Elizario Ferreira ne’ebé publika iha Jornál Independente edisaun 14 Abril 2022.

Tuir informasaun ne’ebé hakerek na’in sita iha publikasaun media nasional balun katak, orsamentu ne’ebé aloka ba implementasaun sesta bazika faze daruak hamutuk millaun $ 80, ne’ebé millaun $ 40 ba Sekretariu Estadu Kooperativa no millaun $ 40 ba Ministeriu Turizmu Komersiu Industria, ne’e duni espera katak sei la akontese irregularidade iha prosesu ida ne’e no parte hotu-hotu bele sente hetan benefisiu husi rekursu estadu nian. (**)

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here