Home Notisia Lei Konaba Responsabilidade Prezidente Repúblika, Deklaradu Nu’udar Inkonstitusionál Husi Tribunal Rekursu

Lei Konaba Responsabilidade Prezidente Repúblika, Deklaradu Nu’udar Inkonstitusionál Husi Tribunal Rekursu

149
0
Tribunal Rekursu Dili. [Foto: Copyright SosMed | 28.06.2022]

Reportajen David da Costa Gusmao no Francisco Colo

Prezidente da Republika (PR),  Dr. Jose Manuel Ramos Horta hato’o mensajen  ba Parlamentu Nasionál (PN) no Povu Timor-Leste, konaba Lei Responsabilidade Prezidente Repúblika ho baze katak dekretu ne’e deklaradu tiha ona nu’udar inkonstitusionálál hosi Tribunál Rekursu.

“Ha’u foin komunika ona ba Parlamentu Nasionál, iha ha’u-nia kapasidade hanesan Prezidente Republika, ha’u-nia veto ba Dekretu Parlamentu Nasionál No 63/V, 16 Maiu 2022, Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Repúblika ho baze katak dekretu ne’e deklaradu tiha ona nu’udar inkonstitusionál hosi Tribunál Rekursu,” dehan Prezidente Republika Jose Manuel Ramos iha komunikau Imprensa ne’ebe Neon Metin Asesu iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato,  Segunda 27/06.

Nia haktuir Dekretu Parlamentu Nasionál ida-ne’e, ho pedidu sujeitu ba revizaun preventiva ba ninia konstitusionalidade hosi Tribunál Rekursu. Tribunál deklara katak proposta lei ne’e inkonstitusionálál iha nia desizaun ne’ebé fó-sai iha loron 24 Juñu 2022 (NUC No. 0061/22.TRDIL).

“Ho baze ba ninia inkonstitusionálidade ha’u veto tiha ona lei ne’e, haktuir ba provizaun sira hosi paragrafu Artigu 85 (1) (c) no (e) no parágrafu 1 hosi Artigu 88 (1), (2) no (3) hosi Artigu 149 Konstituisaun Repúblika nian. Iha okaziaun ida-ne’e, motivadu hosi knaar konsiénsia Xefe Estadu nian, ne’ebé ezije katak ha’u partilla ho Ita-Boot sira, iha maneira transparente no públika. Ha’u hakarak subliña signifikadu hosi desizaun Tribunál nian ne’ebé deklara tiha ona katak proposta lei ne’e inkonstitusionálal. Desizaun no razaun sira Tribunál nian justifika tomak ezersísiu ba ha’u-nia veto ba Dekretu Parlamentu Nasionál No 63/V, Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Repúblika,” Hatete Ramos Horta.

Estabelesimentu ba estatutu liabilidade kriminál ne’ebé foka de’it ba Prezidente Repúblika, hodi husik hela orgaun soberania sira seluk hotu, no titular kargu polítiku no pozisaun públiku aas sira, sei sai nu’udar afronta direta ba Konstituisaun, ne’ebé viola prinsípiu separasaun poder, nu’udar pilár prinsipál ba Estadu Direitu. Esforsu atu limita ezersísiu poder diskrisionáriu sira hosi Prezidente sai nu’udar subversaun ba fundasaun sira sistema semi-prezidensiál nian, no sai nu’udar violasaun momoos ida ba separasaun poder ne’ebé estipula iha artigu 69 KRDTL nian.

“Tribunál Rekursu konfirma ha’u-nia komprensaun kona-ba Konstituisaun hodi hatete katak “Iha rejime semi-prezidensialista hanesan Timor-Leste nian, interpretasaun ida kona-ba artigu 95 (2) (k) KRDTL nian, ne’ebé permiti estabelesimentu lei ida kona-ba liabilidade kriminál ba de’it Prezidente Repúblika, hodi halakon tiha ona buat ne’e ba Parlamentu no Governu, la tuir ona Konstituisaun no prinsípiu sira ne’ebé konsagra iha laran. Dekretu Parlamentu Nasionál No 63/V, 16 Maiu 2022, ne’ebé refere ba Prezidente Repúblika ba promulgasaun hanesan Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Repúblika, sofre hosi inkonstitusionalidade formál, ne’ebé deklara liuhosi meiu ida-ne’e,” Ramos Esplika.

Iha andamentu lejislatura ida-idak, knaar Membru Parlamentu sira la’ós de’it atu aprova saída maka lejizlatura hanoin karik bele sai lei ida. Liu-liu knaar ne’ebé sira asume tiha ona iha povu nia oin inklui uluk nana’in responsabilidade ida, atu garante katak lei sira ne’ebé sira aprova ne’e konsistente iha Konstituisaun. Sira tenke sempre tau iha neon objetivu fundamentál ida ne’e, ne’ebé sira eleitu ba.

Lei sira no ninia aprovasaun ne’e, inevitavelmente, vinkuladu hosi orientasaun Artigu 69 KRDTL nian, ne’ebé hatete katak, “Orgaun soberania sira, iha ninia relasaun ba malu no wainhira hala’o knaar, tenke tuir prinsípiu separasaun no interdependénsia kbiit nian ne’ebé iha Lei-Inan nia laran.

“Ba razaun sira-ne’e, ha’u hato’o ha’u-nia veto ho baze sira inkonstitusionalidade ba Dekretu Parlamentu Nasionál No 63/V no ha’u husu tiha ona reformulasaun ba Dekretu ida-ne’e, haktuir ba Desizaun, ne’ebé pronunsia inkonstitusionalidade ba provizaun ne’ebé hanesan ne’e, hodi nune’e kumpri ho provizaun sira hosi Artigu 149 (3) Konstituisaun Repúblika nian,” Tenik Ramos.

Nune’e Xefe Estadu ne’e  apela ba Membru Parlamentu Nasionál sira, hanesan lejizladór atu respeita parametru sira konstitusionalmente, ne’ebé estabelese hosi Seksaun 69 KRDTL, bainhira de’it sira aprova lei sira ne’ebé iha ligasaun ho orgaun soberania sira seluk Estadu nian.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here