Reportajen Santina Lucia da Costa
Liuhusi Marsa Diversidade Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, intersex, Gueer/Qestioning, Asexual (LBGTIQA+) Pride tinan 2022, Bela Galos ezije ba Estadu no sosiedade respeita komunidade LGBTQA+, no husu família tenke investe sira nia-oan ba edukasaun, labele diskrimina no labele husi ema ida iha kotuk, ema hotu iha direitu hanesan.
Ambitu Marsa Diversidade ne’e, Bela Galhos, hateten, Luta ba ezistensia komunidade LGBTIQA+ ne’e la’os luta ida ké fasil tanba ita nia komunidade ne’ebé adopta Sistema patriarkal ne’ebé ké forti no mós simplesmente aseita hetan de’it reseksual normativa. Ba komunidade hanesan LGBTI ema nia hanoin ne’e oin seluk barak liu ne’e konsidera komunidade la normal, ida ne’e mós tanba ema nia ignorante mak aas tebes falta koñesimentu laiha duni informasaun no laiha badinas atu buka informasaun.
Bela dehan inan-aman barak tebes, sira rasik diskrimina sira nia-oan, viola no diskrimina hahú kedas uma laran, fasil ba komunidade haforsa asaun ida ne’e.
Bela afirma, dezde tinan 2016 hau primeira vez ema ida ne’ebé uza ninia previlejiu atu bele inspira komunidade ne’e ho sai iha publiku katak, nia membrus komunidade LGBTIQA+, nia hakarak ema atu haree katak, komunidade LGBTIQA+ mós ema baibain, timoroan baibain ne’ebé mak iha kapasidade edukasaun, iha esperiensia bele mós halo mudansa ba rai ida ne’e.
Nia hatutan ho tinan la’o, luta ne’ebe sira kontinua halo eduka komunidade sira, eduka komunidade LGBTI rasik, eduka sira nia familia, eskola sira, instituisaun sira, inklui grupu relijiozu sira atu bele komprende didi’ak kestaun ida ne’e, barak liu ne’e ema halai liu ba kazamentu, tanba halai ba kazamentu sira uza buat rua hodi hanehan maka Relijiaun ho Kultura, ita haree parte rua ne’e mós laiha kultura ida autóriza ema atu hatun, estraga, diskrimina no hado’ok ema husi progresu.
“Haree fali ba relijiaun mós, Nai Jesus matadalan, laiha ezemplu ida nai jesus estraga, diskrimina ka baku ema. Entaun tuir hau nia haree aspektu rua ne’e laiha impaktu, ita haree impaktu ne’e mak ema laiha koñesimentu.” Dehan, Bela Galos iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairu-Pite, 29/7.
Nia hateten ho prezensa ida agora tinan 2022 ita haree ho partisipasaun ema barak aumenta tanba ema nia konsiensia komesa iha, aseitasaun komesa iha, familia barak hahú simu sira nia-oan.
Nia realsa tan katak funsaun boot ne’ebé Prezidente Republika, Dr. Jose Ramos Horta halo ne’e fó tan vantajen boot ida ba ezijénsia komunidade LGBTIQA+ iha Timor, ne’e ema bele hahú simu. Tanba ne’e istória foun ida, maske iha rai seluk mós seidauk iha selebrasaun LGBTIQA iha Palasiu Prezidente. Prezidente Republika, José Ramos Horta halo Istória foun ida.
“Ho ida ne’e, sinal ida mai hau pozitivu tebes, karik iha hau nia tempu laiha mudansa boot, maibé hau haree katak kontinuasaun husi luta ida ne’e hamosu rezultadu mais pozitivu.” Nia dehan.
Nia ezije ba estadu no sosiedade maka simu, respeita, hetan tratamentu hanesan Timoroan sira seluk. Tanba komunidade ida ne’e moris la’os nia mak halo, nia moris ho identidade hanesan ne’e la’os nia mak halo, “por ezemplu, hau nia lian hanesan mane, ne’e nai maromak mak haraik mai hau, hau la’o hanesan mane ne’e hau lao mak hanesan ne’e.”
“Hau hanoin ezijénsia ne’e simples, hanesan ki’ikoan moris iha uma sira merese inan-aman nia protesaun, sira merese edukasaun, inan-aman nia hadomi, respeita, tanba sei iha familia rasik mak halo diskriminasaun ba oan sira, fiar de’it komunidade ne’e estraga aat liu, sé inan-aman halo uluk hatun, hasa’e sira nia kbiit sira, komunidade sei laiha respeita, la simu.” Nia hatutan.
Nia mós apelu ba familia no komunidade sira mak, simu, respeita imi nia-oan sira, investe edukasaun ba imi nia-oan sira, la sai hanesan ema boot sira mós, pelumenus sai oan no sai membrus komunidade ne’ebé iha kbiit hetan oportunidade atu hala’o sira nia knár hanesan Timoroan atu lori sira nia rain ba oin.
Entretantu Bela afirma tan katak, Foin lalais iha peskiza foun ne’ebé koalia kona-ba kondisaun labarik sira ne’ebé moris ho identidade LGBTIQA+ hetan diskriminasaun husi professor sira no sira nia maluk eskola sira, maibé sira tama mós eskola sira hotu, professor sira komesa simu situasaun sira hanesan ne’e, no komprende didi’ak labarik sira nia kondisaun.
“Hau hanoin tempu la’o, buat hotu iha mudansa, ida ne’e la’os luta ema LGBTI mak tenki halo ida ne’e, tenki ema hotu-hotu tanba labarik LGBTI sira mai husi familia, sira iha inan-aman, maun-alin sira. Agora inan-aman no maun-alin sira mak tenki proteje oan sira, sé imi la halo sé mak atu halo, ema diskrimina fasil tanba imi rasik diskrimina.” Hateten Bela.
