Reportajen Silvino Freitas
Adão de Deus tinan 14 oan-mesak husi aldeia Lumutou suku Katrai-Leten, Postu Administrativu Letefoho, Munisípiu Ermera. Adao lakon nia inan ho aman bainhira nia sei kiik. Husi ki’ik kedas nia la asesu edukasaun tanba laiha kbiit hodi ba tur iha kadera eskola.
Adao moris mukit no kiak, tanba nia lakon nia direitu hodi asesu edukasaun, karik iha nia neon hakarak goja nia moris hanesan labarik sira seluk, maibé realidade mehi nee sai hanesan mehi deit ne’ebe bele mohut, bainhira nia loke nia matan.
Adao hela nia maun sira, lor-loron nia halo to’os hodi tulun nia maun sira, dalan ne’e mak Adao bele halo, no karik tanba nesesidade uma laran nian. Alende nia halo to’os, Adao mos faan rai-metan no pineira rai henek iha mota, tanba deit hakarak hetan netik dollar ida, ba nia uma laran.
Adao konta tuir nia aman mate bainhira ba ku’u no hamoos kafé, maske konsege lori ba ospitál maibé labele salva nia vida. Adao ho nia maun sira moris triste liután, bainhira sira lakon inan, bainhira hakur mota atu ba to’os, maibé teki-teki mota lori sira nia mama.
“Hau nia apá mate dezde hau sei kiik, wainhira ba ku’u kafé moras, hemu ai-moruk lanu mate tiha, amá mate iha tinan 4 liu ona, wainhira ba toos ke’e ai-farina mak mota lori tiha” dehan Adão ba jornalista sira iha nia toos laran, aldeia Lumutou suku Katrai-Leten, (21/02).
Adão nia eskola remata de’it iha klase 5, tanba inan no aman mate hotu, ema atu haree nia eskola laiha ona, no nia deside sai eskola, hodi buka moris hanesan suru rai-henek iha mota no lalin rai-metan hodi ema hola, no rai-henek ne’e ho folin $15 kada karada.
“Osan sira ne’ebé hau hetan ne’e lori mai rai hamutuk, hodi lori ba ajuda halo amá no apá nia lia iha foho, hau hela ho hau nia maun, sira iha oan nain 4 ida eskola iha Dili universidade, rua eskola iha Letefoho no ida fali la eskola, sira haree hau hanesan alin-ikun” nia dehan.
Susar ne’ebe Adao hasoru iha nia moris, karik tuir nia la justu tanba tenke lakon inan aman, kontinua moris kiak no mukit, se los mak nia atu sadere ba, maski família ne’ebe nia hela ba hare hanesan alin, maibé laiha kbiit naton atu tulun Adao hodi kaer nia fitun atu atinje nia mehi.
Nia iha hanoin atu kontinua nia estudu iha futuru maibé ema atu haree nia eskola laiha, nune’e nia tenke para halo toos, kuda no hamoos kafé, “sekarik iha ema ruma mak haree no ajuda hau prontu ba eskola, no hakarak sai professor no mós bele sai ema di’ak”.
Gabriel Soares nu’udar maun hakiak ba Adao, nia iha fuan duni hodi tau matan ba Adao, maske nia moris mos la ses husi kiak, maibé solidariedade nebe Gabriel iha, la taka dalan ba nia hodi husik Adao hela iha nia uma mahon, maske tetu ba mai, nia mos moris susar.
“Adão hela ho ha’u, atu haruka nia ba eskola maibé ha’u mós iha oan barak balun ba ona eskola iha universidade, ha’u forsa la to’o para atu haruka nia ba tan eskola, entaun nia tenke para eskola hodi halo atividade seluk hanesan halo toos no lor-loron ba pineira rai-henek no lalin rai-metan ba ema nia uma faan” dehan Gabriel ba jornalista sira
Nia dehan ba han no hemu lor-loron nian, Adao la hetan susar, maibé ba nesedidade seluk nian, Adao esforsu an rasik, hodi hikis kosar nune bele sosa netik buat ruma, ne’ebe nia hakarak atu uza
“Durante ne’e ami atu trata nia problema hirak ne’e, maibe komu tuir kritériu katak ema sira hanesan oan-kiak, defisiente sira tenke iha kartaun eleitorál, maibé Adão tinan seidauk to’o entaun atu trata nia dokumentu ba apoiu sosiál labele tanba kartaun laiha” nia klarifika.
Prezensa husi jornalista sira ne’ebe partisipa iha Media Tour, nune’e konsege hasoru duni Adao iha Aldeia Lumutou, ho esperansa boot jornalista sira bele hato’o Adao nia lian ba governu hodi bele hetan tulun, tanba Adão mukit iha informasaun ba nia problema nu’udar oan-kiak, maske nune’e nu’udar umanu nafatin haree no tau matan ba Adão.
Entretantu Xefe-aldeia Lumutou, Abel de Deus rekoñese katak Adão ne’e oan-kiak nia aman mate tiha ona, nia inan mate tanba mota mak lori, durante ne’e hela de’it ho nia maun sira, atividade ninian mak suru no faan rai-henek iha mota.
“Nia lalin rai-henek husi dook, nia lalin duni ona tanba sé mak atu fo osan ba nia, ami hanesan viziñu hahan bele fo ona ba nia, maibé kona-ba osan nia buka rasik, ami labele fó tanba ami mós iha oan no família rasik” nia rekoñese.
Adao idade labarik, maibé nia laiha dalan seluk atu fo roman ba nia futuru, nia hakarak hakat hodi kaer fitun iha leten aas ba, maibé ne’e hanesan mehi deit, nia saudades nia eskola, aprende hamutuk no halimar.
Moris iha area rural dook husi asesu informasaun, estrada aat susar ba nia atu hetan informasaun sira nebe karik bele ajuda nian atu bele halo buat ruma. Nia direitu atu estuda, nia direitu atu uza farda eskola mohut iha mota laran ho kafé fuan sira.
Maske nune’e Adao nia mehi hakarak sai manorin (profesór) ne’e nu’udar mehi ida ne’ebe briliante, tanba aban bainrua nia hakarak sai manorin ba ema seluk, karik mehi ne’e bele sai realidade, tempu sei hatudu ba nia, no Adao sei hetan moris ne’ebe justu ba nia moris.
