Home Notisia PR Veta Lei Eleitorál, Eleisaun Sei La Inkluzivu? Joazito: Presiza Iha Solusaun...

PR Veta Lei Eleitorál, Eleisaun Sei La Inkluzivu? Joazito: Presiza Iha Solusaun Ba EhD nia Partisipa Iha Eleisaun

836
0
Karikatura konaba eleisaun inkluzivu. [Foto: Kompas mania | 18.03.2023]

Reportajen David da Costa, Zevonia Vieira

Relasiona ho Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, veta alterasaun dalimak bá Lei númeru 6/2006 kona-bá Lei eleitorál. Ho ida ne’e ema ho defisiénsia matan labele vota independente hodi uza template matrix ne’ebe sei ajuda maluk ho defisiénsia matan sira atu vota iha loron eleisaun.

Ba kestaun ne’e Ministru Administrasaun Estatál (MAE), Miguel de Carvalho informa ba jornalista sira iha palacio governu katak  Prezidente Republika iha kompeténsia tuir Konstituisaun hodi veta polítika, nune’e fasilidade ba Ema ho Defisiénsia matan liuhusi braille labele iha.

“Bom ne’e kompeténsia Prezidente Republika, konforme Konstituisaun ke halo veta polítika, no veta ida ida nee mos afeta ba fasilidade ba ema ho defisiénsia matan vota liuhusi bulletin votu braille labele iha”, dehan Ministru Miguel, iha Palásiu governu, 15/03

Nia hatutan medida sira ne’e governu produs atu fasilita elitores sira hotu, para atu bele garante ema barak liu tan mak vota iha eleisaun Parlamentár, Tanba governu halo esforsu hotu, para atu fasilita eleitór sira  hotu,

Nia afirma tan, governu atu hadi’a lei lejizlasaun ida ne’e, para ema barak vota, no  aumenta mós sentru votasaun ho estasaun votus iha 25%, kompara ho eleisaun Prezidensiál foin dadauk ne’e.

“Ami aumenta sentru votasaun sira iha 1500, no husi 1200 no estasaun de votus ami aumenta 1500 ba iha 1900 ne’e barak, ne’e hau fiar sei hasa’e tasa partisipasaun eleitor sira, maibé Prezidente veta, ita hein fali Parlamentu Nasionál nian asaun tuir mai depois maka fó solusaun”. Dehan Miguel.

Ho situasaun ida ne’e Neon Metin halo entrevista ho Reprezentante Ema ho Defisiensia Joazito dos Santos via telefone hateten Prezidente Republika, Dr. Jose Ramos Horta veta Lei Eleitorál nia implikasaun ba Ema ho Defisiénsia nia partisipasaun iha eleisaun parlamentár 2023, no kontra konvensaun internasionál direitu ba Ema ho Defisiénsia nian.

“Durante ne’e Ema ho Defisiénsia nia mehi mak hakarak eleisaun ne’ebe inkluzivu, liu-liu maluk sira ho defisiénsia matan bele ezerse sira nia direitu ho independente no sekretu bainhira iha braille. Nune’e Organizasaun Ema ho Defisiénsia propoin ba governu atu fasilita template Matrix ba Ema ho Defisiénsia Matan tanba bele tulun tebes Ema ho Defisiénsia matan hodi vota, tanba Timor-Leste rasik ratifika ona konvensaun direitu ema ho defisiénsia”, dehan Joazito ba Neon Metin, 16/03.

Nia afirma bainhira Prezidente Repúblika veta, presiza iha solusaun nune’e bele fasilita ema ho defisiénsia matan bele vota tuir sira nia konxiénsia rasik.

Nia mos dehan organizasaun Ema ho Defisiénsia sai hanesan rekursu ida, ne’ebe bele apoiu estadu hodi aplika eleisaun ne’ebe asesivel no inkluzivu, maibe tanba Lei Eleitoral veta ona husi Prezidente Republiku, nune’e organizasaun ne’e labele tulun governu hodi oinsa aplika eleisaun ne’ebe inkluzivu.

Bainhira Neon Metin husu tuir bainhira Prezidente Republika veta signifika eleisaun parlamentár la inkluzivu? Ba Neon Metin Reprezentante organizasaun Ema ho Defisiénsia ne’e hato’o sentimentu katak, “ami hakarak ezerse direitu ho másimu, efetivu, independente no livre. Tuir loloos bele refleta tuir proposta Komisaun A Parlamentu Nasional, aprova iha Parlamentu no Prezidente Horta  uza nia kompeténsia hodi veta”.

Nia dehan durante organizasaun Ema ho Defisiensia luta ba Maluk ho Defisiensia sira nia direitu liu-liu ba eleisaun iha tempu badak ne’e, oinsa iha eleisaun ne’ebe iguál no inkluzivu, no ida ne’e hanesan sentimentu triste ida Prezidente uza nia interpretasaun hodi deklara iha media.

“Hanesan ema ho defisiénsia fiar katak Prezidente hatene hela situasaun Ema ho Defisiénsia, maibe nia foti desizaun hodi veta, presiza hatene razasaun sira ne’ebe Prezidente foti”, dehan Joazito.

Nia husu ba organizasaun Ema ho Defisiénsia sira hotu, hodi aprosima Prezidente Republika, bele hato’o nia statementu ne’ebe detallu, tanba desizaun veta laostuir Ema ho defisiénsia, liu-liu defisiénsia matan  nia hakarak, tanba sira hakarak Prezidente Republika promulga lei eleitora nune’e eleisaun parlamentár bele inkluzivu.

Relasiona ho Prezidente Republika, veta Lei Eleitorál Neon Metin halo konfirmasaun ho STAE konaba braille no vota pararel ne’ebe governu planu implementa iha eleisaun parlamentár.

Diretór Jerál Interinu, Sekretariadu Tékniku  Administrasaun Elitorál (STAE), Leonardo Amaral, hateten  sei lamsala iha artigu ne’ebá iha sentru votasaun paralelu iha Dili, vota postál iha Diaspora, no bulletin votu braille  ba ema ho defisiénsia matan sira, atu uza iha  eleisaun parlamentár,  maibé Prezidente Repúblika veta tiha ona alterasaun lei kona-ba elitorál.

“Kuandu Prezidente veta lei ne’e la vale, entaun pontus balun ne’ebé maka ohin ha’u temi ne’e ami labele aplika ona sentru votasaun paralelu sei laiha, vota postál iha liur mós laiha, i utilizasaun braille ba ema ho defisiénsia matan mós sei laiha, parese mós jornalista ho monitorizasaun sira labele vota movel ona, maibé sei fila fali ba iha ida-idak nian area jeografia,” dehan Diretór Jerál Interinu STAE Leonardo.

Nia hatutan tan bulletin votu braille ne’e Prezidente veta ona sei la aplika. “Se karik hodi bainrua la veta karik, ita sei sosializa para depois ita nia defisiénsia matan sira sei uza braille iha eleisaun ne’e. maibé ami labele sosializa ona tanba Prezidente Repúblika veta tiha ona lei ne’e”.

Entretantu Organizasaun nebe serbisu ba asuntu Defisiensia iha Timor-Leste liuhusi konferénsia imprensa deklara katak durante sente rasik katak laiha kondisaun dignu ba Ema ho Defisiensia hodi vota seguru no sekretum tanba Lei eleitoral rasik, la iha dalan ba kria kondisaun hodi hatan ba nesesidade espesífiku sira ne’ebe Ema ho Defisiénsia sira hasoru hasoru.

“Ami hotu kontente no apresia ho órgaun eleitoral sira hanesan STAE, CNE, inklui orgaun legislator Parlamentu Nasional, ne’ebe iha vontade hodi halo alterasaun ba Lei eleitorál 2023 nian, ne’ebe aprova iha Parlamentu Nasional iha loron 14 Fevereiru  2023, iha alterasaun lei ne’e sita kona-ba kria kondisaun asesivel iha sentru votasaun liu-liu imprime matrix de braille ka template braille atu  Ema ho Defisiénsia Matan bele vota mesak no kria asesibilidade fíziku seluk hanesan rampa, garante kabina votu ne’ebe estandarte no seluk tan”, dehan Portavoz organiza Ema ho Defisisiensia iha loron 16/03.

“Ami rona deklarasaun Prezidente Republika iha media katak, atu halo konsultasaun ho entidade sira hotu, molok halo desizaun no ami hanoin katak atu halo konsultasaun mos ho Organizasaun Defisiénsia ou reprezentante Ema ho defisiensia iha Palasiu Presidente, maibe la akontese no rona fali ona rezultadu katak Presidente Republika veta ona lei eleitorál”.

Sira konklui katak bainhira Prezidente Repúblika signifika la kria kondisaun hodi segura Ema ho Defisiénsia sira nia votu segredu, no bele prejudika hamenus partisipasaun Ema ho Defisiénsia iha eleisaun.

Sira dehan maski Prezidente Repúblika Ramos Horta nia mandatu, koloka Asesór Prinsipál ba asuntu inkluzaun no defisiénsia iha Palásiu prezidensiál, maibe desizaun sira la reflete reprezentasaun Ema ho Defisiénsia  

Tuir sensus 2015 dadus hatudu katak iha maluk ho defisiénsia matan hamutuk 14 mill resin, no 500 resin mak hetan ona kursu ka formasaun uza braille.

Iha deklarasaun Prezidente Repúblika ba jornalista sira iha loron 15 Marsu, Prezidente hateten veta lei eleitorál tanba preokupasaun Xefe Estadu nian deit, tanba akontese esperiénsia iha eleisaun prezidensiál tinan kotuk, labele garante ema rihun ba rihun hodi vota iha sentru votasaun pararelu

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here