
Reportajen Umbelina dos Reis
Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL) realiza treinamentu konabá kombate disinformasaun no hate speech ka diskursu odiu ba jornalista, estudante universitáriu no rádio komunidade, oinsá kombate disinformasaun no diskursu odiu liu-liu iha era dijitál, ne’ebé fó imaktu ba sosiedade no grupu vulnerável sira hanesan feto no ema ho defísiensia.
Prezidente AJTL, Zevonia Viera iha serimónia abertura ne’e hateten, AJTL hetan apoiu dala rua hosi Embaixada Amérika tinan hirak liu, nune’e hala’o treinamentu ne’e. Objetivu hosi treinamentu ne’e oinsá kombate konaba disinformasaun, hate speech ka diskursu odiu liu-liu iha era dijitál, nune’e AJTL iha komitmentu katak oinsá bele suporta membru AJTL sira, radio komunidade, no estudante universitáriu sira, oinsá hasa’e koñesimentu no abilidade hodi verifika informasaun falsu no hate speech, ne’ebé fó imaktu ba sosiedade no grupu vulnerabel i liu-liu feto no ema ho defísiensia sira.
“Ita hotu iha papel responsabilidade boot hatudu lia-fuan speech atu nune’e ema bele partilla informasaun ne’ebé pozitivu, atu nune’e reduz informasaun ne’ebé falsu no faktu la di’ak ba grupu vulnerabel no liu-liu feto no ema ho defísiensia.” Dehan Prezidente AJTL, Zevonia, iha Salaun CNC, Balide, 15/05.
AJTL kontinua fó formasaun ne’e ba membru AJTL no estudante universitariu sira hodi nune’e ita mós kontribui ba dezemvolve iha mídia iha Timor-leste. Nune’e bainhira ema asesu informasaun falsu ka espalla ka insultu iha era dijitál iha sosial mídia ne’e fó impaktu la di’ak iha sosiedade. AJTL iha responsabilidade bo’ot ba era dijitál tanba agora ema hotu uza mídia sosial, dehan Zevonia.
Nune’e AJTL apresiasaun ba embaixada Amérika tanba kontinua fó fiar ba AJTL hodi organiza treinamentu ne’e ba jornalista, estudante universitáriu no radio komunidade iha área rural. “Tanba verifika informasaun falsu la halo de’it iha fatin servisu, maibé bainhira iha uma de’it hetan informasaun falsu mós ita kontra kedas katak informasaun ne’e la loos.”
Enkaregadu Negósiu Estadus Unidus Amérika Tom Daley liu hosi nia diskursu hateten, jornalista hala’o kna’ar importante ida iha Timor-Leste nia luta ba independénsia. Dezde restaurasaun independénsia, Timor-Leste halo ona esforsu maka’as hodi harii instituisaun demokrátiku sira iha nasaun ne’e, inklui liberdade imprensa no vibrante ida-ne’ebé livre.
Nia informa katak, servisu ne’e hetan rekoñesimentu husi reporteres sein fronteiras, ne’ebé foin lalais ne’e klasifika Timor-Leste iha pozisaun da-sanulu ho ambiente mídia livre liu iha mundu. Maske klasifikasaun aas ne’e buat ida atu selebra, fatór hirak hanesan ne’ebé loke dalan ba liberdade imprensa mós bele halo Timor-Leste vulnerável liu ba informasaun ne’ebé la loos.
“Esperiénsia rasik kona-ba ida ne’e iha média sosiál ka iha plataforma online sira seluk, bainhira média no públiku sira sein intensaun fahe lia-bosok ka informasaun bosok. Dezinformasaun ne’e ladi’ak duni tanba nia refleta intensaun atu lohi ka manipula ema. Nia bele mai iha formas barak, hanesan notísias falsas, propaganda, boatus, no rumores, diskursu ódiu, bele mós hamosu konsekuénsia grave barak.” Dehan Tom Daley.
Dezinformasaun bele hafraku konfiansa iha instituisaun demokrátika sira, halo grave liután tensaun sosiál sira, bele hamosu violénsia.Timor-Leste, Estadus Unidus Amérika mós luta hasoru informasaun laloos no dezinformasaun, tantu lansa husi atór sira iha rai laran nomós adversáriu estranjeiru sira ne’ebé buka atu kria dezorden no fomenta divizaun.
“Primeiru, presiza jornalista no estudante sira ne’ebé dedikadu, atu bele komprende oinsá detekta no hapara informasaun ne’ebé laloos no dezinformasaun liuhusi rekursu sira ba verifikasaun faktu no dezenvolvimentu profisionál. Segundu, presiza mós haforsa abilidade literasia média nian ba ita boot sira no ita boot sira nia audiénsia sira, atu nune’e ita bele komprende di’ak liután kona-ba informasaun saída mak ita bele fiar no ida ne’ebé mak la viável. No terseiru, ita presiza iha hanoin krítiku hodi haree notísia no informasaun ne’ebé ema fó sai liuhusi internet no husu ba ita-nia aan se informasaun ne’e mai husi ema ne’ebé ita bele fiar ka lae, no informasaun ne’e dezeñadu ho intensaun saida.”
Nu’udar jornalista no lideransa sira iha futuru, tenki iha papél importante atu kontribui ba sosiedade ida-ne’ebé informadu no empeñadu liután iha Timor-Leste. ha’u enkoraja ita boot sira atu aprende buat barak liután, ko’alia no fahe ita-boot sira-nia esperiénsia, no dezafia malu no hato’o perguntas barak ba ita nia oradór sira, louva ita boot sira tanba ita boot sira nia kompromisu ba jornalizmu no ba promove lia-loos.
Partisipante Deonizia Tilman dos Reis hatete, orgullu tebes bele hetan oportunidade bele tuir treinamentu ne’e hodi aprende kona ba materia disinformasaun, hate speech, hodi nune’e ba ohin bele implementa iha terenu. “Tanba sidadaun sira uza mídia sosial hodi fahe informasaun falsu públiku halo ema feto no defísiensia ka grupu vulnerabel sira sai vulnerabel liu tan iha sosiedade, nune’e liu hosi formasaun sira ne’e ami bele kombate lia-los.”
Treinamentu ne’e hala’o iha Centro Nacional Chega, partisipante hosi treinamentu faze primeiru nian durante loron rua totál ema na’in 30, faze segundu nian hamutuk na’in 26. Treinamentu ne’e fahe ba faze rua, faze primeiru hosi jornalista no estudante universitáriu, no radio komunidade, faze segundu foka liu ba mídia nasional iha Dili. Treinador ba grupu ne’e mak Wahyu Dhyatmika nu’udar Sekretaris Jenderal Asosiasi Media Siber Indonesia (AMSI) no Xefe Redasaun Tempo.co husi Jakarta Indonesia.
Treinamentu refere hetan apoiu hosi Governu Amérika liu hosi Embaixada Estadus Unidus Amérika iha Timor-Leste ho total orsamentu 15 mil.








