Reportajen Agustina Amaral
Konvenor Nasional ba Sistema Ai-han Timor-Leste, Filipe da Costa hateten Timor-Leste hanesan mos membru nasaun ONU nian, ita partisipa ativa los ba dekada de asaun nian, konabá sistema ai-han desde 2021, Sekretariadu ONU mak lansa uluk programa ne’e iha tinan 2019 no mos lansa plataforma ida tan bolu naran diálogu konaba sistema ai-han.
“Timor-Leste sadere kedas ba diálogu ida ne’e desde 2021, momentu ita hahú ita nia partisipasaun ne’e analiza sistema ai-han tomak hanesan natar laran transporta mai armajenamentu no nia halo prosesamentu, distribuisaun konsumu no analiza fila-fali ho situasaun tomak no ita defini ita nia mata dalan ba asaun sira, ita hanaran mata dalan nasional “Food System Full Party,” hateten Konvenor Nasional Sistema Ai-han, Filipe ba jornalista sira iha salaun Delta Nova Kinta feira, 15/06.
Nia hatutan, liu husi enkontru asembleia no ita mos implementa ona plataforma hahú husi 2021, 2022 mai to’o 2023 iha fulan hirak nia laran, ohin ita tuur hamutuk hodi review fila-fali sistema ai-han ne’ebé la’o dadaun ne’e nia progresu to’o iha ne’ebé no problema to’o iha ne’ebé atu nune’e ita bele prepara lista rekomendasun foun ida hodi rekomenda ba governu foun mai komesa investe iha ai-han.
“Tanba ita nia situasaun iha Timor ne’e moris iha seguransa ai-han ne’e sei barak iha 36% ne’ebé tama ba iha in-seguransa ai-han, liu-liu ba sira ne’ebé ajuda 300 mil, ne’ebé eziste iha ita nia rai Timor tanba ne’e sistema ai-han presiza ita tau matan, i laiha ai-han la to’o mos ita afeita ba nutrisaun ladi’ak, ita sei la hetan saúde ne’ebé di’ak, no ita nia malnutrisaun mos ho númeru ne’ebé aas tebes, II iha mundu, nune’e mos labarik sira iha tinan 5 mai kraik 40% mak ra’es badak tanba dieta ladi’ak.”
Nia dehan, ita haree kuaze indikador sira hotu malnutrisaun nian hahu husi ra’es badak, todan menus, defisiente mekar nutrient iha munisípiu la hanesan maibé aas liu mak munisípiu Ermera no Oecusse, ne’ebé munisípiu sira ne’e ita tenke fo atensaun maka’as tanba labrik sira sofre ra’es badak. Nia kuandu sofre ra’es badak ne’e hatudu katak ne’e ninia dezenvolvimentu fíziku no kognitivu ne’e la di’ak no la to’o ba idade ne’ebé lolos.
Nia hatutan, fíziku fraku, entaun servisu la iha enerjia no nia kakutak la iha kapasidade atu kapta ho di’ak, tanba ne’e rekomenda ba governu foun atu hadi’a dieta, haree ba sistema ai-han no haree liu ba ema nia koñesimentu kona-ba kapasidade hadi’a hahan no ita haree saúde hatudu katak ema la iha moras, tanba malnutrisaun fila-fali, entaun oinsá maka saúde ne’e ba ema hotu-hotu, servisu fo kualidade ba ema hot-hotu.
“Dezafiu kona-ba sistema ai-han primeiru ita hare liu ba parte produsaun nian, klimátika sai hanesan efeitu liu, tanba bairo-loro naruk demais entaun bee la iha, entaun ema la halo produsaun.”
Nia dehan, hanesan UNICEF foin lalais ninia peskiza katak han hahan nutritivu ho familia iha uma laran, ema na’in lima ne’e prezisa $7, enkuantu ita nia rendimentu bai-bain ne’e la to’o 10 dolar, entaun ida ne’e maka sai mos hanesan kapasidade atu sosa ai-han nutritivu nomos dezafiu ida iha área konsumu nian, entaun sistema tomak hahú husi produsaun, transportasaun to’o konsumsi ita iha dezafiu keta-ketak ne’ebe la hanesan. Ita nia progresu iha tinan 2021 to’o 2022 produsaun ai-han liu-liu foos aumenta.
