Reportagen Juvinal Cabral dos Santos
“Ha’u durante fa’an iha ne’e dezafiu boot, loro-loron ha’u hasoru rai rahun barak, hafalun ha’u maibe pasensia, nune’e hatutan moris iha mundu ne’e”, Liliana.
Hatutan moris sai nesesidade fundamental ema hotu nian, sobrevive hodi oinsa bele han bikan ida, la hare ba feto, mane, ema ho defisiensia, ferik no katuas. Luta ne’e mos hala’o husi Deliana Alice Mau husi Viqueque, suku Umawain Kraik, aldeia Naeboruk nia faan iha estrada ninin, tanba moris ekonomia uma laran, ezije atu sobrevive, hanesan estudante labele garantia de’it ba inan aman, ho nune nia mos esforsu an nafatin, liu husi faan sasan iha dalan ninin Fatuhada, edifisiu Guardamor nia oin hodi ajuda mos inan aman no ba nia presiza loro-loron
“Ita hein de’it inan aman iha foho mos sira iha difikuldade, tanba sira mos uza ba nesesidade lor-loron, ema hotu dehan inan aman nia “tanggungjawab” maibe sira nia kbiit ne’ebé lato’o atu haree ita oan hotu tanba oan mos barak labele haree ida de’it, dehan Deliana Alice Mau ba jornalista Neon Metin iha faan Fatuhada, 01/12/2023
Deliana nia bin alin hamutuk nain 4, no mane nain 3 ne’ebe eskola hotu, Liliana dadaun kontinua nia estudu iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL), Fakuldade Ciencia Sociais (FCS), Departamento Inkluzaun Sosial, nia to’o ona iha prosesu hakerek mini monografia
Liliana haktuir, nia tuir sosializasaun telkomsel nian, iha sesaun husu no hatan, komisaun sira husu perguntas kona ba utiliza media sosial nia pozitivu no negativu mak oinsa, hafoin nia hiit liman no hatan media sosial nia diak, mak bele utiliza ba faan sasan ho online, parte negativu mak uja hodi insulta tarata ema seluk nia hatan los no hetan osan montante $100 dolar hafoin hetan tiha osan ne’e nia hanoin atu faan sasan, mak primeru nia hola uluk pulsa telkomsel faan
Sasan ne’ebe nia faan mak sigaru, pulsa telephone, korente, bringkus no mina nu. Sasan hirak ne’e balun mak ninian rasik, no restu hus nia kolega ho defisiensia mos osan ne’ebe nia hetan hodi selu nia kost kada fulan $50.00
Pulsa ne’ebé nia fa’an ne’e sosa $100.00, bonus $5.00 maibe fa’an to’o semana ida ho balun mak foin hotu, kada loron nia hetan de’it $5.00 husi faan sasan sira ne’e hahu iha oras tuku 05:00 lokraik tur too kalan 08:00 mak fila uma.
Aleinde ne’e Liliana iha abilidade seluk hanesan suku hena iha alfaeti, husi nia eskola iha semester 1-3, Amo husi AHISAUN mak selu nia eskola to’o tinan 2020, maibe tanba Covid-19 mosu, nia labele hetan tulun husi Amo sira, iha momentu ne’e kedas nia husu fali ajuda ba patraun grupu Reboka ne’ebé nia servisu hodi suku hena, kontinua fali selu nia eskola too livre teoria
“Iha 2017 ha’u halo deklarasaun iha aldeia Naeboruk, suku Umawain Kraik, Viqueque momentu ne’e Xefe Suku no Xefe Aldeia hatan bele halo, maibe ha’u ba fali ospital Doutor sira dehan ha’u laos defisiensia, maibe foin lalais ne’e mak ha’u ba tenta fali trata iha ospital Guido Valadares, Doutor sira husu tanba saida mak mana foin halo deklarasaun, ha’u dehan uluk halo iha ospital Viqueque sira dehan ha’u laos defisiensia, nune Doutor ne’e hateten ba ha’u ita boot defisiensia fiziku” Lilian haktuir ba Neon Metin.
Dokumentos hirak ne’ebé nia trata, hafoin hetan asinatura husi doutor ,nia lori ba iha Ministeiro Solidaridade Sosial (MSS) iha fulan Agusto, liu fulan neen hafoin ba konfirma fali no hein rezultadu.
Nia husu ba governu atu suporta ema ho defisiensia sira nia kreatividade hotu ne’ebé halo, labele husik defisiensia iha kotuk, nia mos husu ba komunidade no sosiedade tomak, uja termu linguajen tuir tipu defisiensia labele bolu nia “tuiul” ka badak-oan tanba sira ne’e defisiensia fiziku.
