Reportajen Umbelina dos Reis
Emelita de Jesus (31), hosi Munísipiu Covalima, Postu Administrativu Fatululik, Suku Taroman, Aldeia Taroman, konta nia istória moris ho realidade ne’ebe nia hasoru hanesan defisiénsia fiziku ida, maibé esforsu aan hodi luta ba moris loro-loron nian, no luta ba alin sira nia futuru estudu nian, mesak de’it ho nia mama fa’an Obralan, Gazolina no Sate iha dalan ninin.
Emelita konta, primeiru moris mai nia kondisaun normal hanesan ema la ho defisiénsia, maibé nia boot asesu ona ba edukasaun Pre-primária to’o terseiru anu (3), hafoin moras kona nia hosi buat musan ka kafu’ak ida mosu iha nia kotuk laran, moras ne’e dada nia isin hamutuk to’o grave, uainhira nia sei idade 11, nune’e nia labele halo servisu todan, no la halo ona aktividade hanesan maluk sira seluk, maibé agradese nafatin ba Maromak nafatin fo iis moris ba nia.
“Ha’u asesu ba edukasaun to’o ensinu sekundáriu de’it, hakarak kontinua ba tuur iha banku universidade maibé iha momentu ne’eba Mama hetan violénsia doméstika hosi papa, entaun papa ho mama sira na’in rua soe malu, papa hola feto seluk, la haree ami nia nesesidade loro-loron, entaun hakarak ka lakohi ha’u nu’udar feto boot tenki hapara estudu ba universidade, nune’e ajuda mama buka osan atu sustenta nesesidade uma laran no haree alin na’in haat (4) nia eskola no futuru ba aban bainrua nian, tanba ha’u mak oan primeiru iha uma laran.” Emellita de Jesus, konta nia istória moris, ba Neon Metin ho matan ben, iha CCD Merkadu Lama, sexta-feira, 01/12.
Nia hatutan, mezmu kondisaun defisiénsia maibé esforsu nafatin ajuda mama “fila-liman” fa’an obralan (OB), Mina Gazolina no fa’an sate iha estrada ninin hodi hetan netik osan rahun, nune’e kalan fila ba uma karik sosa foos hodi aguenta ba moris.
“Loro-loron ha’u tenki ajuda mama fa’an sasan sira ne’e iha dalan, sente triste tebes maibé realidade moris mak hanesan ne’e ona. Entaun prinsípiu moris ne’e ha’u luta ba mama no alin sira nia futuru, mezmu ha’u mak kondisaun hanesan ne’e ona, maibé tenki luta ba alin sira, nune’e aban bainrua sira konta netik ha’u nia istória, maibé dala ruma ha’u laiha mentalidade hodi ko’alia barak tanba ho kondisaun hanesan ne’e ema ladun rona ha’u nia ideia.”
Nia hato’o, durante kondisaun hanesan ne’e sente isin moras hela de’it, bainhira moras ona nia mama sempre lori nia ba halo tratamentu iha Ospital Munisípiu Covalima, maibé nia sente ladun asesível ba sira nu’udar ema defisiénsia, tanba Doutor no Enfermeiru sira ladun atende sira ho di’ak. Bainhira sente isin moras maka’as sira ba lalais Klínika Postu, maibé dala ruma Doutor sira laiha fatin refere. Nia dehan, akontese bei-beik hanesan ne’e entaun bai-bain nia ba halo tratamentu iha Postu Fatululik de’it, tanba fatin sira atende lalais ema ne’ebé ho kondisaun defisiénsia.
“Durante ne’e seidauk hetan rekoñesimentu hosi parte relevante sira, tanba laiha kbiit atu halo tratamentu ba dokumentus hodi hetan direitu hanesan ema ho defisiénsia. Tanba bainhira la’o ba mai halo tratamentu ba dokumentus ne’e presiza osan, entaun laiha kbiit hodi trata dokumentus. Sé osan sira ne’ebé loro-loron ami rua mama buka iha dalan ni-nin hosi fa’an Mina Gazolina ne’e uza fali hodi halo tratamentu ba ha’u nia dokumentus, entaun nesesidade uma laran no alin sira nia presiza ne’e, sé loos mak atu tau matan fali, nune’e sente todan tebes mai ha’u hodi halo tratamentu ba dokumentus refere.”
Nia rekomenda ba parte relevante sira ligadu ho orsamentu invalidu ba ema ho defisiénsia sira nian, hosi Ministériu Solidariedade Sosial Inkluzaun (MSSI), katak sira tenki tuun direita ba iha nível suku no aldeia, nune’e Ema ho Defisiénsia (EhD) hotu-hotu tenki hetan direitu hanesan. Programa ne’e fó sai ema ho defisiénsia mak tenki buka halo tratamentu rasik entaun susar tebes, tanba defisiénsia barak iha área rurais laiha kbiit atu hetan sira nia direitu tanba susar tebes ba sira, hanesan bain-bain na’i ulun sira dehan luta ba dezenvolvimentu inkluzivu entaun sura ho sira.
“Tanba realidade ha’u rasik nia kondisaun hanesan ne’e, iha momentu ne’eba hato’o ba líder komunitáriu sira, maibé sira dehan kondisaun hanesan ha’u ne’e tama iha level 2, signifika kondisaun ladun grave, maibé realidade buat hotu agora haree ba familiarizmu.”









