Reportajen Filomena da Conceição
Kuda Lehe, hodi evita hahalok ema nian hodi sunu rai, bainhira Lehe nia fuan, fasil ba to’os nain sira atu fukit tanba mamar, no nia hanesan adubu orgániku. Cecilia ne’ebe lidera grupu Moris Foun, nu’udar ativista ambiente nian, esplika benefísiu husi kuda Lehe no benefísiu ba to’os nain no rai.
Mudansa klimatika ne’ebe akontese tanba hahalok rai boot sira nian hodi produs emisaun no polusaun boot, sira halo rai illa kiik sira fo hetan afeta ba krizi klimátika ne’e, aumenta tan ema nia hahalok sunu rai no tesi ai-arbiru sein solusaun, hamosu problema boot liután, liu-liu ba ema kiak sira nia moris.
Situasaun ne’e halo Maria Cesilia ne’ebe lidera grupu Moris Foun, ne’ebe harii iha tinan 2014, iha Aldeia Sara-Ida, Suku Baguia Posto Administrativu Quelicai, munisípiu Baucau iha inisiativa hodi kuda Lehe. Alende ne’e sira kuda mos sabraka, buah naga, marungi, cacao, salak, Kiara no ai oan sira seluk.
Maria Cesilia haktuir objetivu harii grupu ne’e, atu proteje ambiente liuliu atu evita an husi sunu rai. Nune’e grupu MF deside hodi kuda Lehe, ne’ebe fasilita husi NGO FAO komesa husi tinan 2016 to’o ohin loron, tanba hakarak halo rai bokur no buras, presiza kuda ai oan barak atu nune’e bele proteje ambiente, objetivu seluk mak bele hetan osan oituan ba ekonomia uma laran no mos haree ba oan sira-nia estudu.
“Benefisiu ne’ebé ami hetan husi kuda lehe ne’e, mak evita ita nia-an sunu rai, tanba bainhira kuda ona lehe, nia fó fuan, ita kuu hotu nia fuan. Ita presiza fukit de’it nia abut no husik nia tahan sira bele dodok iha rai, hodi sai ona adubu orgániku. Nune’e to’o tempu kuda batar, kuda deit ona iha leten la presiza sunu tan rai. Rezultadu husi lehe ne’ebé ami kuda durante ne’e mak balun ami fa’an”, dehan Cesilia
Nu’udar ativista nia dehan nafatin promove produtu lokal Timor nian, atu evita ita nia hahalok sira husi sunu rai arbiru no tenke kuda lehe.
Grupu Moris Foun hamutuk ema na’in 18 pesoas, feto na’in 15 no mane nain 3 ne’ebe nia sentru iha iha Aldeia Sara-Ida, Suco Baguia Posto-Administrativo Quelicai Município Baucau.
Juleta da Conceição nu’udar to’os nain haktuir lehe hanesan produtu lokal Timor nian, ne’ebe nia koñese dezde nia moris mai, no gosta konsumu tanba bele halo nia bosu kleur. Lehe ne’e hanesan ai-han ida ne’ebé koñese dezde tempu Portuguesa, ho lian materna katak “Gala” nia rasik gosta atu konsumu, no nafatin kuda to’o ohin loron, tanba hahan refere tulun tebes sira-nia família iha tempu okupasaun Indonesia to’o ohin loron.
“Prosesu kuda lehe, ami hahú kuda iha fulan Dezembru hamutuk ho batar molok udan monu rai, depoizde kuda ami hein to’o nia fó fuan, no sempre fuan iha fulan Jullu to’o Agostu mak foin bele maran, depoiz de nia maran, ita kuu hotu tiha, husik nia tahan sira dodok rasik hodi bele halo bokur rai no la presiza Ita sunu rai no tesi ai tan”, dehan Julieta.
Lehe ne’ebe grupu Moris Foun kuda iha Quelicai. [Foto: Filomena | 29.07.2024]
Nia haktuir prosesu atu konsumu lehe mos la fasil, tanba presiza oras barak hodi hoban iha bee hafoin bele konsumu, ba sira Lehe ne’e ai han lokal ne’ebé diak tebes, maibe prosesu atu te’in mak presiza lori oras barak no dala barak sira sempre uza 24 oras hafoin bele konsumu.
“Komparasaun Lehe entre tempu agora no tempu uluk la hanesan, tanba tempu uluk lehe moris arbiru, maibe tanba hahalok ema sira nian ne’ebé sunu rai arbriu halo lehe sai lakon ba beibeik no ikus ita tenke kuda fali”,
Neon Metin halo entrevista ho Claudino Ninas Nabais nu’udar peskizador husi Food and Agriculture Organization (FAO) haktuir, lehe hanesan parte ida husi pratika grupu agrikultura nian, ne’ebe FAO dezenvolve atu bele responde ba mudansa klimátika ne’ebé akontese iha Timor, no nasaun lubuk ida ne’ebé enfrenta.
“Mudansa klimátika udan-been menus temperatura sa’e ne’e afeta ba Profisionál agríkola nian, entaun husi parte FAO tenta dezenvolve prátika agrikultura ida ne’ebé introdus ba agrikultura atu sira reziliente hodi responde ba problema mudansa klimatika nian”, dehan Peskizadór FAO iha knaar fatin Comoro, 26/07.
Claudino Ninas Nabais nu’udar peskizador husi Food and Agriculture Organization (FAO). [Foto: Filomena | 29.07.2024]
Nia dehan daudaun ne’e hamosu pakote teknolojia ne’ebé ema bolu konservasaun agrikultura ne’ebé iha mundu tomak, mak komesa implementa ona bainhira FAO introdús ida Klimatika, hodi harii intelijénsia agrikultura ba mudansa klimátika no konservasaun agrikultura, hanesan pakote teknolojia ne’ebé FAO promove iha mundu tomak, atu agrikultura sira bele aplika nune’e sira bele rejilensia kliente klimatika mundasa nian.
“Iha Timor-Leste primeira vez ita koko atu bele introdús konservasaun agrikultura prátika ne’e, bele adapta Iha Timor-Leste, iha tinan 2013 ha’u mai hamutuk ho FAO tenta oinsá maka atu bele dezeña teknolojia konservasaun agrikultura ne’e hodi introdús ba prinsípiu konservasaun agrikultura nian ne’ebé dehan la sunu rai, la fila rai no tenke kuda legumes”, dehan Claudino ba Neon Metin
Prinsípiu konservasaun agrikultura nian iha tolu mak hanesan la sunu, la fila no la lere no kuda legumes, ne’e hanesan prinsípiu importante, ne’ebé kontra tebes ba pratika agrikultura tradisionál Timor nian, tanba dala barak abitua agrikultór sira nian mak sunu rai no tesi ai arbiru.
“Legumes sira ne’ebé mak ami koko kuda hamutuk ho batar mak hanesan koto moruk, fore metan, lehe koto, ne’ebé ami koko hamutuk ho batar atu bele atu bele prorduz rai bokur, tanba ida ne’e mak durante tinan Ida tomak ami hamutuk ho agrikultór sira iha nivel elevasaun ne’ebé mak la hanesan. Legumes sira ne’ebé ami kuda kompara ho lehe sente lehe diak liu, tanba lehe ninia kobertura no nani hodi taka rai ne’e kapás tebes, bainhira ita liga ho distánsia ne’ebé Ita rekomenda kuda fulan 3 ka fulan 4, ita hamate tiha nia bele habokur rai lalais”,
Primeiru sira koko nia impaktu ba produtu seluk ne iha, mais depoizde detekta sira koko atu muda fali hodi kuda lehe banhira batar moris tiha, tanba ne’e sira aumenta ninia semana ba semana haat depoizde batar moris mak sira bele kuda lehe, atu nune’e bele koileta tiha batar mak husi lehe ne’e bele nani iha batar nia leet.
“Iha parte seluk lehe ajuda tebes grupu agrikultór sira, tanba taka rai no halo rai bele bokur, no ajuda komunidade sira la sunu ai arbiru, tanba batar kain sira ne’ebé hamutuk ho lehe dodok ona iha toos laran no halo rai sai bokur. Durante ne’e, FAO distribui ona lehe ba 10 munisipiu, no munisipiu hirak ne’ebé seidauk tama mak munisipiu Liquisa, Dilí RAEOA no produtu refere iha Karboidratu no proteína ba Konsumidora sira tanba lehe Ita konsidera produtu ne’ebé iha proteína”.
Istoria ne’e hakerek tanba nu’udar projetu husi Jurnalismu Ambiental ne’ebe apoiu fundus husi DW Academy Alemanha, kolabora ho Fundasaun Haburas.
