Reportajen David da Costa
Relasióna ho deskonfia dosente MFB ne’ebe maka halo asédu seksuál hasoru estudante iha fakulade Ciensia Sosiais(FCS), Departamentu Politikas Publikas (DPP) Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), maka Organizasaun Naun Governamentál Programa Monitorizasaun Sistema Judisiáriu (JSMP) konsidera UNTL asina akordu ho asensia atu luta kontra maka’as ba hahalok abuzu seksuál ka asédu seksuál ne’ebé mosu iha universidade UNTL maibé iha dosente balun iha UNTL ne’e rasik haburas hela asédu seksuál.
Direitora Ezekutiva JSMP, Ana Paula Marçal hatete, asuntu asédu seksual ne’e tuir loloos la’os foin akontese, agora virál ida ne’e, antes ne’e barak mak sai vitíma maibé nonok la signifika konkorda, tanba ema balun hanoin nonok ne’e konkorda la’e. Tanba iha buat balun, nia laiha brani, ema la suporta, nia sente hanesan espasu laiha, entaun nia deside atu nonok.
“Ha’u fiar boot sira hatene hotu ona saida mak asedu seksual ne’e buat ida ne’ebé maneira ne’e lá’os dehan ba to’o kaer ona mak ita foin dehan asedu seksual, asedu seksual ne’e husi matan, jestual. Ita hatudu ita nia matan fihir ne’e oinsá, liafuan, ita nia jestu ida ne’e mós tama iha ona, se ema ida ne’ebé ita halo ba nia ne’e la sente konfortavel, nia sente sai vitíma ba asédu seksuál, satan foin daudauk ita hotu seidauk iha evidensia,” dehan Direitora Ezekutiva JSMP, Ana Paula ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin JSMP Kolmera, Tersa 07/10.
Nia haktuir seidauk hatene klaru kona-ba kazu asédu seksuál akontese iha UNTL ne’e maibé husi video sira haree dosente ne’ebé foin hetan indesus dehan komete asedu seksual ne’e, JSMP haree ida ne’e triste tebes. Maibé JSMP fó apresiasaun ba maluk sira ne’ebé ho brani, atu fó sai kazu asédu seksuál ida ne’e no mós ba kolega mane sira ne’ebé suporta kolega feto sira atu kombate asédu seksuál iha kampus sira.
“Tuir loloos universitáriu sira, públiku tantu privadu iha Timor ne’e tenke livre husi asedu seksual ne’e, iha JSMP nian komitmentu ne’e bainhira ami iha revogasaun ka alterasaun ami perpanjan ami nia kontratu ema foun mai kontratu ami asina mós ho ida asedu seksual ne’e signifika ami tenke kumpri regras sira atu la komete asedu seksual durante servisu iha JSMP,” nia dehan.
Nia subliña “Tanba ami fiar katak asédu seksuál kampaña ba ida ne’e servisu hamutuk ho ajensia internasionál sira no mós iha kampus ne’e rasik iha ona. Durante ne’e ita haree kampaña sira UNTL nian, ne’e ita sente hanesan ita triste tanbasá, iha sorin seluk ita nia maluk balun, karik dosente balun, ita nia funsionáriu balun iha UNTL rasik servisu kampaña atu kombate asedu seksual,”.
Maibé iha sorin seluk, sira la suporta ida ne’e, sira rasik halo asaun ida ne’e dehan halo ne’e seidauk iha evidensia, ko’alia ne’e tanba haree husi video ne’e iha indikasaun forte karik, sekarik komete karik investigasaun mak sei haree. Maibe mos universidade UNTL asina hela akordu ho ajensia sira atu kombate asédu seksuál maibé dosente balun maka komete aktu asédu seksuál.
“Favor ida ita tenke respeita UNTL asina kontratu ho ajente nasionál sira atu kombate, ko’alia, hakilar, maibé iha sorin seluk, ema sira ne’e rasik halo, oinsá ita atu hato’o konfiansa ida ne’e ba públiku, oinsá ita nia inan-aman sira atu fó sira nia oan mai eskola iha universidade, sekarik ita rasik hakiak hela ema sira ne’ebé sai autor ba hahalok sira hanesan ne’e,” nia afirma.
Maibé, dala ida tan seidauk bele dehan nia ne’e halo ona, loos ona ka la’e, JSMP ko’alia de’it, se karik ida ne’e loos duni, favor ida tenke soe hahalok sira ne’e. Mas ba ema ne’ebé iha indikasaun forte, agora daudaun sei iha alegasaun, ema komesa duun ona hanesan ne’e, parte instuituisaun hanesan universitáriu tenke foti ona medidas ida ne’e la’os atu hasai ema ne’e ona, maibé atu suspende nia tanba nia ema alega ona.
“Ha’u la fiar laiha buat ruma, ema dehan la’ós 100% ba mós ha’u fiar iha ona ahi ne’e, iha ona buat balun ne’ebé halo ita nia alin sira ne’e korazen atu lori ba ona ne’e, ha’u fiar katak iha ona buat balun sira kaer,” nia hatete.
Tanba ne’e universidade labele nonok, ne’e labele tanba ezijensia alin sira ne’e, tanba dehan akontese barak, hato’o ona maibé nonok hotu, ida ne’e dúvida, oinsá asina kontratu atu hakilar prevensaun ba ida ne’e, maibé fó protesaun hela ba hahalok ida ne’e labele. Ema bele amigu, bele nia mak uluk karik ajuda, maibé kestaun ketak, se pozitivu hakuak malu nafatin maibé ba ida ne’ebé halo naran la di’ak ba iha instuituisaun ne’e tenke sai lideransa ida ne’ebé matenek, tenke dehan sim, sim, la’e, la’e ba hahalok sira ne’ebé la di’ak.
“Ita haree ba ezijensia di’ak liu atu kolabora suspende tiha hein prosesu signifika la’ós nia sala ona, suspende nia atu hein prosesu ne’e. Ba oin halo nusa, se nia komete duni, provadu ikus di’ak liu mak mai ami di’ak liu ita tenke hasai nune’e sai lisaun ba ema selu-seluk,” nia dehan
Nia agurmenta “Ha’u fiar ida ne’e foin ida, ita la hatene UNPAZ, UNDIL, ita la hatene iha universidade sira sira selu-seluk karik mak akontese ha’u mós husu ba ita nia sira tantu feto no mane ita boot sira iha korazen hatete sai. Ha’u fiar katak iha kada instuituisaun ne’e iha ita boot sira nia universidade ne’e iha unidade ida ne’ebé ita nia problema, ne’e ha’u fiar iha atu rona konfesialidade mós proteze ita”.
Tnbasá mak alin feto sira barak mak lakohi ko’alia ne’e, tanba la hetan protesaun. Hanesan informasaun ne’ebé iha ne’e seidauk klaru dehan bainhira keixar ne’e nia sei la fó valór, sekarik ne’e loos duni, ida ne’e bele dehan ne’e grave tebes.
“Ita atu eduka ema, aban bainrua kontribui ba ita nia Universidade rasik, nasaun ne’e no nia família, maibé hahalok sira bainhira hanesan ne’e mak fó valór di’ak entaun la presiza ba eskola, ha’u la presiza tama klasse, ha’u la presiza kumpri regras, maibé o nia valór A ne’e ita eduka ema halo nusa, karik ida ne’e akontese labele,” nia afirma.
Tanba ne’e husu ba manorin sira hotu, la’ós universidade de’it, eskola sekundaria sira karik la hatene akontese favór ida sai edukadór ida ne’ebé tane as nafatin morál no étika ne’e, tegas nafatin, hadomi nafatin konsidera oan sira hotu nu’udar oan fó valór tuir, fó korazen nafatin ba oan sira atu estuda, labele fó korazen ba oan sira di’ak hela, importante, ida ne’e la sai edukadór ne’ebé di’ak.
“Ita boot sira sente la konfortavel bele ba hato’o iha ami, no mós organizasaun sosiédade sivil sira ne’ebé servisu asuntu feto no labarik ami prontu atu ajuda ita boot sira, kolabora ho ita boot sira. Instituisaun sira ALFELA, FOKUPERS, SEII, polísia depois mak ita sei akompaña bainhira imi hetan ameasa nia komete tan krime ida,” nia akresenta.
Nia salienta liu tan “Maibé, bainhira vitima hetan tan ameasa hakerek, ha’u hetan ameasa liu husi maneira ida ne’e, rai evidensia ne’e ida ne’e kontra mós kodegu penál kona-ba ameasa. Bainhira universidade asaun ne’e signifika universidade tolera asaun ne’e, bainhira nia sai tolera ne’e nia sai autor signifika fó oportunidade sai pihak ketiga ne’ebé suporta, bele mós lori tanba o suporta, tanba ne’e tenke foti asaun, maske kolega, amigu di’ak uluk ajuda, o apresia buat seluk, mais ba nia hahalok modellu ne’ebé trata ema laiha dignidade anggap selu ho sira nia isin ne’e labele akontese iha universidade sira”.
Entretantu, Diretór Hak Feliciano de Araújo hatete, asédu seksuál presiza tebes fila fali ida ne’ebé mak ne’e ema halo, lei ida ema bolu lei númeru 7/2007 ne’e rasik, se la sala ida ne’ebé maka ko’alia kona-ba violénsia domestika ninia ne’e.
“Entaun ida ne’e ha’u hanoin ita presiza atu tebes fila fali, para atu bele, klaru katak, iha kodigu prosesu penál, kodigu prosesu sivil, ha’u hanoin iha artigu balun ne’ebé mensióna kona ida ne’e, oinsá atu bele kondena autór ka predator sira ne’ebé maka halo violasaun seksuál, asédu seksuál , violénsia sekxualsira, ha’u hanoin ida ne’e presiza atu trata ho sériu. Tanba saida ha’u dehan hanesan ne’e, tanba ida ne’e sei nafatin fó impaktu ba iha inan-aman sira, liuliu família, hanesan konfiansa ba nia oan sira ne’e bele kiik ka mihis. Tanba saida ha’u dehan hanesan ne’e, tanba sira dala ruma oan feto sira ne’e boot ona, maibé sira iha direitu ba liberdade,” nia dehan
Nia argumenta, liu-liu liberdade atu sira halo movimentu, maibé dala ruma inan aman sira tauk la halimar tanba saida! Predator lubuk boot ida eziste hela, sira tauk buat sira ne’e bele akontese ba sira nia oan feto sira.
“Ha’u hanoin la’ós ba oan feto sira de’it, bele mós akontese, ita bele dehan, akontese ba mane oan sira foinsa’e ne’e, ida ne’e tenke kuidadu la halimar, tanba buat sira ne’e, bainhira ita la implementa ka ou ita lahatuur buat ida ne’e ho rigór ka la forte, ha’u hanoin ida ne’e ita sei repete beibeik. Ha’u nia espetativa ida maka ida ne’e presiza atu revee, mai tau kastigu ne’ebé maka todan, maibé ita hanoin buat ida dehan la’ós kastigu ne’e maka sai solusaun,” nia subliña.
Maibé hanoin mak ida ne’e governu, sosiedade sivil, ne’e presiza tau atensaun inklui mós komunidade relijiozu no relijiozua sira, presiza halo sensibilizasaun ida ne’ebé hanesan regular, para ida ne’e atu fó hanoin beibeik katak, atu respeitu dignidade ema nia, atu labele mosu tan nafatin hanesan violasaun Sexual, asesu Sexual, no mós violasaun sexual akontese iha ita nia rai ida ne’e.
