
Reportajen Filomena da Conceição
Mudansa KIimátika ne’ebe akontese iha global, fó impaktu ba illa kiik sira hanesan Timor-Leste, hetan afeita tanba level udan mai la tuir nia tempu. Husi impaktu mudansa klimátika ne’e afeita tebes ba Inan feto sira iha suku Lauana ho Suku Catrai-Leten Postu Administrativu Lete-foho Munisípiu Ermera nian produtu agrikultores sira no bee matan maran hotu.
Komunidade to’os-nain Inan Domingas Soares tinan 46, Iha Suku Lauana, Postu Administrativu Lete-foho, Ermera, nu’udar to’os-nain Konta katak, mudansa klimátika ne’ebe akontese liuhusi udan-been ne’ebe mai la tuir nia tempu afeita tebes ba komunidade sira moris nu’udar to’os-nain nain, tanba liuhusi bai-loron naruk ne’e halo ai-han hirak ne’ebe komunidade kuda iha to’os laran susar atu moris ho diak.
“Tuir hau nia haree, tinan ida ne’e, bai_loron naruk tebes no udan mai tarde loos, la hanesan ho tinan hirak ba kotuk nian, halo ami nia kontas ka talas sira ne’ebe ami kuda iha to’os laran susar los atu moris, uluk udan mai diak ne’e hahan iha to’os laran iha netik, agora ne’e, susar loos tanba udan ladiak tempu hanesan ne’e ami komesa deve fali ona mak foin jan,” To’os-nain Maria dehan Ba Neomentin, iha nia hela fatin Hohulu, suku Lauana Ermera, Kuarta 20/11.
Nia haktuir tan, atividade diaria ne’ebe nia halo mak nu’udar inan, lorloron hala’o servisu feto nian hanesan tein etu fase bikan no Kuru bee, depois halo hotu servisu ne’e nia kontinua ba to’os hodi kuda hahan sira hansan talas, kontas, koto, modo no hamo’os kafe duut, maibe produtu sira ne’ebe nia kuda labele moris ho diak tanba udan been mai la dun diak.
‘Ami iha ne’e, produtu seluk, ne’ebe ami kuda mak kontas, talas, Modo no koto maibe nia labele moris diak tanba udan ladiak, anin mak makas udan mai oituan deit para ona entaun susar ba ami atu hetan hahan, ami so garantia deit ba kafe,” dehan Domingas.
Nia esplika, maske bai-loron naruk ne’e lori difilkuldae boot ba sira, maibe ida ne’e natureza nia servisu, no prontu nafatin atu adpta aan ho mudansa klimátika sira ne’e hodi kontinua kuda ai-oan sira atu proteje nafatin sira nia Kafe, tanba problema hirak ne’ebe sira hasoru, produtu kafe mak foin bele rezolve no fó benefísiu ba komunidade iha ne’e.
“Bai-loron naruk ne’e, ami so garantia deit ba kafe, no kafe ne’ebe ami koileta ami sei faan fali ba NGO sira, no folin 50 cent, no tinan ida ne’e kafe folin diak, maibe fuan mak ladun diak , tanba mundansa klimatika ne’e rasik”, Nia dehan.
Nia Sujere ba governu, liu-liu ba Kompaiña sira ne’ebe tetu komunidade nia kafe ne’e, folin kafe ne’ebe Kompaiña fó 50 cent ne’e, tenke mantein nafatin, tanba ida ne’e bele sufisiente ona ba sira nia nesesidade no husu labele muda kafe folin tun sae hanesan tinan kotuk.
Nune’e mós komunidade to’o-nain Aldeia Leu-basa, Suku Lauana Ermera, Santina da Silva,hateten, mundansa klimátika ne’ebe akontese, ema hotu sente liuhusi udan be’en ne’ebe menus, afeita mos ba to’os-nain nia sira produtu hanesan kafe, tanba halo kafe funan anin huu monu hotu no Produtu sira seluk mos ladun fó benefísiu diak.
“Kafe funan anin hu’u monu hotu tanba agora udan be’en menus, batar sira ne’ebe ami kuda mos aat hotu, kafe ne’e funan mais udan ne’e mai rai bokon loos ne’e funan, cafe ne’ebe ami ku’u tetu iha uma deit husi (NCBA), no tinan ne’e fuan diak maibe udan be’en ne’e hanesan tarde liu, funan labarak ida ku’u mos kafe ne’e nia fuan la bo’ot ida tanba udan be’en menus, Kafe ne”ebe ami kuda mak Arabi no Moko deit, agora ne’e kafe folin ladun diak, maibe ituan ituan ne’e iha,” dehan to’os-nain, Santina da Silva.
Nune’e, Nia husu ba governu liu-liu ba parte relevante sira atu tau atensan maximus ba problema mudansa klimatika refere, liuhusi fasilita ai-horis ba Komunidade sira hodi sira kontinua kuda, no fortifika nafatin kultura Timor nian, hanesan tara bandu, tanba Komunidade barak mak sei kontinua sunu rai no tesi ai-arbiru.
Alinde ne’e, Komunidade Imaculada Soares husi Aldeia Fahi-Luan, Suku Catrai-Leten, haktuir katak mundansa klimatika ne’ebe akontese halo sira enfrenta problema bee moos tanba bee matan sira maran hotu nunee, susar tebes sira atu asesu bee moos, nunee’e obrigada tenke la’o ho distansia dook durante oras ida mak foin to’o iha bee matan hodi asesu bee.
“Udan la mai hanesan nee, ami susar tebes ba bee, tanba bee matan sira maran hotu, no husi ami nia uma ba bee matan ami lao durante oras ida mak foin too iha bee Matan,” dehan Imaculada.
Nia haktuir, problema bee moos ne’e sira hasoru durante tinan naruk ona, liu-liu iha bai-loron naruk, maibe seidauk hetan tulun ruma husi parte relevante sira.
Entretantu, tuir observasaun Neomentin nota katak, durante media tour iha munisipiu Ermera, Postu Administrativu Lete-foho Munisípiu Ermera ne’e, Inan feton sira ne’ebe moris iha Suku Catrai-Craik no Lauana, bandinas tebes hodi halo servisu agrikultura nian hanesan kuda Modo, talas, koto, kafe, no produtu seluk maske moris iha klima ne’ebe Malirin.
Progama media tour ne’e realiza tanba Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), servisu hamutuk ho OXFAM Iha Timor-Leste no hetan apoiu fundus husi Oxfam Hongkong.








