Home Notisia Ema Ho Difisiensia Sempre Hasoru Bareira Oi-Oin Iha Sentru Votasaun Bainhira Tempu...

Ema Ho Difisiensia Sempre Hasoru Bareira Oi-Oin Iha Sentru Votasaun Bainhira Tempu Eleisaun

683
0
Martinho Guterres ho idade 35 hosi munisípiu Viqueque, maluk ho defisiensia matan. [Foto: Copyright ADTL | 22.11.2022

Hakerek na’in, Cresensia de Castro (Citizent journalist)

Ema ho difisiénsia (EhD) sira sempre hasoru bareira oi-oin iha sentru votasaun sira bainhira tempu eleisaun. Kestaun ida ne’e halo ema ho difisiénsia sira la sente seguru no sente diskrimina iha sentru votasaun, iha sorin seluk susar ba sira atu asesu to’o sentru votasaun tanba sira nia kondisaun la permite aumenta kondisaun fatin la asesível ba difisiente hotu.

Haktuir difisienta matan ida, Rita de Jesus (24), hosi munisípiu Manatuto katak, iha sentru votasaun ne’ebé nia vota ba la’o ho di’ak hanesan tinan sira liu ba, maibé urnas ba votasaun ema ho difisiente nian la tau ketak nune’e difikulta tebes nia.

Rita de Jesus (24) defisiensia matan. [Foto: Citezen journalist | 22.11.2022]

“Tenki kria fatin ne’ebé hodi distingi ema difisiente no ema normál, bainhira ezerse direitu karik senti livre no la iha preokupasaun hosi ema seluk tanba ema ho difisiente la hanesan difisiente matan,  difisiente tilun, difisiente ba ain no seluk tan. Kria mós fatin ba difisiente keta-ketak hodi nune’e ema hotu bele partisipa no vota tuir konsiénsia, hodi nune’e brigada sira iha sentru votasaun bele trata ema hotu hanesan,” dehan Rita.

Nia dehan, ema hotu-hotu hanesan tanba ne’e la bele diskrimina ema difisiente sira, tanba nia iha limitasaun balu hosi nia isin loloos maibé nia iha kapasidade hanesan mos ema normal, tanba ema hotu-hotu hanesan de’it.

Nune’e mos, Martinho Guterres ho idade 35 hosi munisípiu Viqueque, un’udar mos difisiente matan ida hato’o, prosesu eleisaun la preparadu ho máksimu hosi estadu hodi garante asesilibidade durante votasaun, tanba kestaun asesiblidade limitadu los, hahú husi buletin de votu ne’ebé la kompleta ho letra Braile, halo ema difisiente matan la bele vota mesak no sente la sekretu iha sira nia votu, tuir loloos governu tenki kria boletín ho letra Braile hanesan nasaun seluk halo.

Nia nia preokupa mos ho fatin votasaun ho eskada aas, difikulta kadeira roda sira la bele liu, no presiza ajuda hosi ema seluk, tanba la iha rampa no atendimentu hosi brigada sira ladun di’ak. Nia dehan, brigada balu mos la iha koñesementu konaba termu ne’ebé atu utiliza hodi bolu ema ho difisiente.

“Husu atu governu kria kondisaun iha sentru votasaun sira tuir nesesidade ema ho difisiénsia nian, hanesan iha sentru votasaun sira kabina de votu ho urna ho kondisaun ne’ebé aas, difikulta ema difisiénsia no ema ne’ebé ain badak hodi ba halo votasaun. Husu ba STAE (Secretariado Técnico Administração Eleitoral)  no CNE (Comissão Nacional das Eleições)  buka koopera ho ajensia  internasionál hanesan UNDP hodi bele kria kondisaun ba ema ho difisiénsia bainhira tempu eleisaun,” dehan Martinho.

Martinho dehan, iha sira nia organizasaun ema ho difisiente matan iha esperiénsia ba produs boletin votus ho letra Braile, importante mak presiza kopera ho ajénsia Mitra Netra Indonesia hodi fo treinamentu atu kria buletin de votu. Nia akresenta, buka mós parseria ho ajensia internasionál balun atu fó suporta fundus ba kapasitasaun rekursu umanu hodi tuun ba iha baze hodi fó treinamentu ba ema ho difisiente sira relasiona ho uza instrumentu sira ne’e iha sentru votasaun, nune’e ema ho difisiente bele partisipa iha eleisaun tuir sidadaun ho kondisaun difisiente ida.

Iha parte sorin, Diretor ezekutivu Asosiasaun Defisiensia Timor-Leste (ADTL), Cezario dan Silva hatete, tuir observasaun ne’ebe sira halo, ema ho defisiensia mairoria mak tuir eleisaun tanba enkoraja hosi autoridade komunitáriu no partidu polítiku sira, maske impedimentu oin-oin maibé esforsu sira nia aan hodi ba ezerse sira nia direitu.

Diretor Ezekutivu ADTL, Cesario da Silva. [Foto: Santina Lucia da Costa | 11.09.2020]

“Bareira iha sentru votasaun barak liu la iha asesivel, impede ba ema ho defisiensia fiziku, matan no idozu sira nia partisipasaun iha eleisaun. Alein de ne’e mos bareira komunikasaun ba ema ho defisiensia matan bele vota segredu, tanba la iha fasilidade ba sira hodi vota.” Dehan Diretor ADTL.

Nia dehan, ein termus la iha kondisaun asesivel ba ema defisiensia iha sentru votasaun, ida ne’e mos kategoria deskriminasaun ida, dala ruma mos sosiedade nia persepsaun ba maluk defisiensia nia partisipasaun iha eleisaun atu halo saida? Estigma sira ne’e mak dala barak akontese ba ema ho defisiensia sira. Maibe iha ona mudansa pensamentu ba ema ho defisiensia no la hanesan uluk.

“Ami nia difikuladade mak dadus ema ho defisiensia 38.000 no número 25.000 mak idade produtivu bele vota, maibé ami seidauk iha observasaun dadus espesifíku ema ho defisiénsia na’in hira mak vota,” Diretor ne’e preukupa.

Diretor ADTL husu ba sosiedade atu keta halo deskriminasaun, estigma ba ema ho defisiensia maibé kontribui maka’as atu nune’e sira labele esklui sira nia aan iha sosiedade. Mensajem ba parte estadu sira asegura no trata kondisaun asesivel ba ema ho defisiensia fizíku, liu-liu matan, no ba difisiente matan presiza iha boletin ho letra Brile atu nune’e ema hotu nia votus ne’e segredu.

Iha parte sorin, Diretor Raes Hadomi Timor Oan (RHTO), Joãozito dos Santos hateten, ema ho difisiente sira nia partisipasaun iha eleisaun kompara ho tinan lima ba kotuk 2017-2018, sira iha observador sa’e ba 150 iha eleisaun presidensiál, implika mós ba númeru ema ho difisiente ne’ebé asesu ba eleisaun aas.

Nia dehan, temi ona  sidadaun ema hotu iha direitu hanesan la haree ba estatutu sososial ka kondisaun fíziku. Ema ho difisiente nia direitu balun espesifika liu ba iha artigu balun hanesan artigu 16, ne’ebé ko’alia konaba direitus humanus, universalidade no igualidade signifika katak ema sidadaun hotu-hotu iha direitu hanesan no labele halo diskriminasaun sem ema ida tan de’it nia étniku, relijiaun, rasa, kor, polítika, ideolojia, difisiensia, feto ka mane, riku ou kiak ema hotu iha direitu hanesan dehan Diretor RHTO.

Diretor RHTO Joazito halo a\esplikasaun konaba pbstaklu nebe EhD hasoru iha eleisaun. [Foto: Zevonia | 22.11.2022]

“Iha artigu 21  espesifíka liu ba ema ho difisiensia katak ema sira ho difisiensia hala’o dever estadu tenki proteze kondisaun ema ho difisiente hanesan ho sidadaun normal, tanba ema ho difisiente la bele ezerse nia direitu hotu, tanba kondisaun ne’ebé iha, tan ne’e mak estadu tenki iha para proteze hodi nunee sira bele ezerse sira nia direitu no dever ne’ebé tuir konstituisaun haruka,” Dehan Diretor Joãozito.

Ema ho difisiensia matan nia direitu tenki garate tanba liu hosi artigu 21 ko’alia konaba estadu iha obrigasaun atu hakonu ema ida nia direitu atu bele hala’o ni-nia obrigasaun hanesan ema sira la difisiensia. Nia dehan, ema ho difisiensia nia partisipasaun iha eleisaun ne’e bo’ot tebes maibé sedauk asegura liu hosi STAE no CNE tanba la asegura fatin ba sentru votasaun sira ho asesivel ba ema ho difisiensia la iha rampa, henrei, sentina ne’ebé la asesivil, bee la iha, sentru votasaun iha andar leten, kabina de votu la asegura ba ema ho difisiénsia ho kadeira rona.

STAE no CNE identifika ona fatin ne’ebé sai sentru votasaun tenki iha linha de koordenasaun ho ministeiru relevante  hanesan Ministéiru Obras Públika atu asegura ba asesibilidade no buka servisu hamutuk ho organizasaun ema ho difisiensia sira. Dala Barak sentru votasaun halo iha sede suku, eskola  fatin hanesan ne’e tenki asegura no asesivel. Sentru votasaun iha teritoriu hira ho kondisaun oinsá, presiza tau ona iha planu no tau iha orsamentu presiza hadi’a kondisaun hanesan ne’e.

“Eleisaun presidensiál halo ema ho difisiensia matan no difisiensia sira seluk konfunde konaba sentru votasaun paralelu tanba iha sentru votasaun paralelu ne’e tenki rejistu uluk no ema barak la hatene informasaun sira ne’e kondisaun ne’e tenki aprende atu la bele akontese fali iha eleisaun parlamentar no suku tinan oin nian.” Diretor RHTO dehan.

Ba kestaun hirak ne’e hotu, Diretor Jeral STAE, Acilino Manuel Branco haktuir katak, prosesu eleitorál ne’e inkluzaun, tau oportunidade ba ema hotu hanesan tantu ba feto no mane, tipu de sidadaun eleitores ne’ebé de’it  la haree nia kondisaun ka aspetu seluk ruma ne’ebé halo komparasaun entre eleitor ida no ida seluk. Iha konsetu eleitorál hanesan bele garante ba partisipasaun sidadaun sira liu hosi tratamentu ne’ebé justu ho forma ida liu hosi edukasaun sívika, edukasaun eleitorál bele eduka eleitores sira hotu hodi bele ezerse sira nia  direitu hanesan.

“Sidadaun liu-liu iha eleitores ba iha prosesu eleitorál nian, buka atu garante  partisipasaun sidadaun sira tenki iha konsensia rasik, STAE no CNE sempre promove edukasaun sivika, edukasaun eleitorál iha  teritoriu nasionál atu iha sensiablizasaun ba ema nia konsensia hodi hola parte tanba sidadaun ida iha nia direitu, votus ne’e determina nasaun nia futuru ho loloos, sidadaun ida tenki garante katak votus ne’e ezerse ho loloos liu hosi edukasaun votante ba eleitor sira hotu, nune’e nia votus ne’e bele sura sah,” dehan Acilino.

Nia akresenta, iha prosesu votasaun ne’ebé liu ona, pesoál STAE iha terenu ajuda esplika ba eleitor sira  atu  eskolla ida ne’ebé loos hosi kanidatu no partidu tuir ema ida-idak nia konsiénsia. Atu garante direitu ba ema ho difisiente  ho tipu difisiente oin-oin hanesan difisiente tilun, difisiente matan, difisiente fíziku no difisiente mental.

Diretor ne’e dehan, iha lei eleisaun, fó dalan atu sidadaun normal bele tulun ema ho difisiente matan bele halo eskolla ba ema ne’ebé nia fó konfiansa ka partidu ne’ebé bele lidera nasaun ba oin. Prosesu ba futuru buka atu garante di’ak liu ema ho difisiente nia direitu de votu.

Diretor ne’e dehan, STAE sei buka esforsu hadi’a prokupasaun ema hotu nian, liu-liu ema ho difisiente matan no difisiente sira seluk. STAE hanesan orgaun téknika administrasaun eleitoral la tuur nonok maibé buka atu esforsu iha futuru ba ema ho difisiente sira bele ezerse sira nia direitu de votus ne’e rasik sein hetan akompañamentu husi ema ruma. Agora daudaun STAE servisu hamutuk ho organizasaun  ba difisiente nian hanesan RHTO, ADTL no parseru internasionál, halo perparasaun di’ak atu fó kapasitasaun husi UNDP ba maluk difisiente sira konaba leitura ba ema ho difisiente sira nia dokumentu.

“Halo peskiza de konjuntu  atu bele hatene di-di’ak lokalizasaun sidadaun sira ho tipu difisiente oi-oin iha teritóriu laran ho kondisaun preparadu hodi haree planeamentu ba oin hodi garante ba ema ho difisiente nia direitu de votu. Presiza mós regulariza liu hosi prosedimentu legais, leis, regulamentu seluk liu-liu dekretu governu sira atu fasilita orgaun eleitorál bele administra di’ak liu direitu ba ema ida-idak nian.” dehan Acilino.

Tanba ne’e mak halo preparasaun no peskiza hamutuk  hodi haree ida ne’ebé mais adekuadu no efetivu liu ba ema ho difisiente sira maibé preparasaun ne’e la’os orgaun eleitoral de’it maibé parte hotu buka atu koopera hamutuk hodi halo perparasaun. Ema ho difisiente sira mós tenki halo perparasaun liu hosi motiva sira husi UNDP hodi fo formasaun ba sira atu prepara aan atu iha future bainhira iha sentru votasaun sira mosu boletin ho letra Braile sira bele komprende ona, dehan Diretor Acilino.

Planu iha tempu badak mós atu hasoru malu ho chefe suku sira hodi identifika iha sira nia fatin ema defisiente hira mak iha, ho tipu defisiente saida hodi mai halo diskusaun fali hodi haree no halo planeamentu ba planu preparasaun nian, posível haree mós instrumentu ruma hodi fasilita priorizoriu futuru mai bele hadi’a infrestrutura ruma ba sidadaun sira. Planu sira ne’ebé iha mós depende ba kontestu, no depende mos ba programa ministeiru ida-idak nian, Diretor Acilino hakotu.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here