Reportajen Juvinal Cabral
Centro Nacional Chega (CNC) realiza atividade enkontru regular grupo traballu prosesu rekonsiliasaun Timoroan sira iha Timor-Leste no Timoroan sira iha Nusa Tengarah Timur (NTT).
“Atu atualiza lalais de’it buat balun ne’ebe mak durante ne’e Centro Nacional Chega (CNC) halo, ami distribui dokumentu rua aleinde termos referensia kona ba estabelesementu nian ne’ebe mak ita deskuti iha fulan kotuk, iha mos dokumentu rua ne’ebe mak CNC elabora iha ne’e ida mak nota konseitu kona ba rekonsiliasaun Timoroan, ne’e deskreve ita nia vizaun boot kona ba rekonsiliasaun. Esperensia Timor-Leste durante ne’e halo ona prosesu ne’e lao to’o ne’ebe e mos dezafiu balun ne’ebe mak ita enfrenta ne’e iha nota konseitu ne’ebe mak ami fiar katak kolega sira lee sei iha komentariu inrikeza tan, segundu mak mekanizmu ba implementasaun,” dehan Diretor Esekutivu Centro Nacional Chega (CNC) Hugo Maria Fernandes iha salaun konferensia CNC, 13/03.
Diretor CNC esplika durante ne’e ko’alia rekonsiliasaun maibe iha pratika la fasil hanesan ko’alia ne’e presiza iha mekanismu ida oinsa mak bele lori ema sira ne’e mai tur hamutuk. Depois iha prosesu ida nia finalizasaun, dokumentu ida segundu mak sira fahe mos kona ba mekanizmu oinsa mak prosesu rekonsiliasaun.
“Klaru uluk iha Comissão De Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CVAR) nia tempu regulamentu estabelese mekanizmu ohin ha’u fahe ne’e iha laran, se ohin grupo traballu ne’e fo ona imput hotu-hotu ba dokumentu rua ne’e nia prosesu tuir mai mak ita sei submete ba konsellu administrasaun halo aprovasaun hotu tiha ba iha konsellu ministru para dokumentu rua ne’e bele hetan nia Omologasaun liuliu husi ministru ne’ebe Centro Chega tutela ba”
Nune’e mos diretor CNC esplika sira nia rekomendasaun ne’e bele transforma mekanizmu atu iha dekretu lei CNC nia ka sai dekretu governu ketak ne’e prosesu ida ne’ebe sei lao tuir mai.
“Ida seluk mak ami haruka karta husu mos nomeasaun fiksu ba membro sira grupo traballu nian ita lakhoi fulan ida ne’e ema ne’e mak mai, fulan oin ema ida seluk mak mai, ita tama iha diskusaun sira ne’e dalaruma ita la iha informasaun hanesan”
Sira husu nomeasaun fiksu ida ne’ebe mak sai membru grupo para iha kontinuidade ba oin, minimu ema nain rua sai alterna membru permanente para nia subtitutu ne’e bele fiksu atu nune’e garantia diskusaun ba oin la ba kotuk lae mai ho fali formasaun la atualizadu.
“Ikus liu ha’u hanoin servisu fulan ida ne’e atualiza hanesan uluk ha’u enktru ho prizionariu tribunal rekursu kontinua bolu atensaun ba buat rua, ida oinsa mak ita lao tuir orientasaun politika estadu nian ne’ebe mai husi Prezidente, Primeiro ministru maibe ita mos tenke atensaun normas legais sira ne’ebe mak iha entaun grupo traballu ne’e prezisa haree parte rua ne’e ida espiritu politiku mak sai orientasaun ba ita nia servisu maibe mos atensaun ba normas legais ida ne’e hanesan dezafiu ida ba ita oinsa atu hala’o atualizasaun ba nasaun rua ne’e”
Iha fatin hanesan reprezentate Alexandrino Xavier đe Araujo nu’udar asesor Asunto politika prezidenti da Republika haktuir diskursu, PR kontenti tebes ho inisiativa tomak ne’ebe husi Centro Nacional Chega hala’o, klaru rekonsiliasaun ne’e laos buat ida dala ida de’it maibe rekonsiliasaun ne’e prosesu ida la fasil maibe inisiativa lao ba beibeik.
“Em prinsipiu husi estadu nasaun rua Timor-Leste no Indonesia hatene tanba sira rua rasik sai ba prosesu ida ohin ita tur hamutuk hodi ko’alia kona ba rekonsiliasaun”.
Reprezentante PR ne’e esplika nasaun rua ne’e laos konta nasaun seluk nia historia maibe konta rasik nasaun Timor-Leste ho Indonesia nia historia.
“Ha’u hanoin Comissão De Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CVAR) no Comissão Verdade no Amizade (CVA) ne’e mosu tanba komprimisiu politiku husi nasaun rua para atu bele haree kona ba prosesu rekonsiliasaun entre nasaun rua nomos individu ho individu e entre Timoroan ho Timoroan”
Reprezenta PR ne’e salienta iha kontestu ida ne’e, nia mos lee ida husi Oekusse ninian pontu balun Timoroan sira husi ne’eba mos aseita iha pontu sira ne’e parte Timoroan iha ne’e mos aseita, maibe ninia prosesu ne’e sei halo rekomendasaun ba governu para governu haree. Tanba ida ne’e mak hodi forma ekipa teknika para bele halo diskusaun ida kle’an atu bele ko’alia kona ba prosesu ne’e.
“Geralmente kona ba rekonsiliasaun ohin ko’alia kona ba reparasaun buat sira ne’e hotu iha laran ne’e klaru que ita nia estadu toma responsabilidade liuhosi diskusaun ne’e bele fo rekomendasaun ba estadu ba governu hodi haree no oinsa nia follow up kontinua ne’e. Rekonsiliasaun iha baze ita bele dehan katak iha mundu ita tama kategoria nasaun demokrasia ba urutan ke 20 ba Indonesia 30 resin, ita tama urutan 20 ne’ebe mak ita bele dehan povu ida ne’e kompriende kle’an tebes ba pasadu ba sira nia mehi ida ukun rasik an ba ohin loron sira sente, maibe kuandu iha konstituisaun RDTL ko’alia kona ba valorizasaun rekonhesimentu entaun aspeitu lubuk, ida mak asegura ita nia rai no mos ba jerasaun tuir mai ba rekonsiliasaun ne’e.”
Asesor ne’e dehan Prezidente Republika hahu husi tomada de posse nia komprimisiu kedas para bele kontinua rekonsiliasaun entre Timoroan ho Timoroan e entre estadu nasaun rua.
PR nia vizita primeiru hafoin simu tomada de posse ba iha Atambua ba hasoru malu ho Prezidente Indonesia Joko widodo para bele koalia asuntu nasaun rua inklui mos rekonsiliasaun.
“Liuhusi ne’e prezidente direitamente husu ba prezidente Widodo atu mai kupang hodi hasoru malu mos ho Timoroan sira, iha dokumentu ida Oekusse nian kestiona mos iha ne’eba dokumentu ne’e sira mos esforsu makas, iha ita nia rai laran koalia kona ba rekonsiliasaun internal entre ita mos tenkeser ko’alia, iha ne’eba entre sira ho sira mos ko’alia”
