Home Analisa Esbosu Lei Kriminaliza Defamasaun, Lei Atu Moraliza Sosiedade

Esbosu Lei Kriminaliza Defamasaun, Lei Atu Moraliza Sosiedade

2083
0
jornalista timoroan sira luta ba liberdade imprensa no espresaun iha Timor-Leste. [Foto: Copyright Timor agora | 27.03.2020]

Publiku kontinua koalia kona ba Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun. Lian pro ka hakarak atu iha lei kriminaliza defamasaun iha hanoin katak lei ne’e importante atu halo sidadaun sira labele trata lideransa sira, ho arbiru ka koalia lia aat ka tolok. Grupo publik ida ne’e lian ida ka iha lian hanesan ho governo nian, ka pelu menus ho lian asesor legal balun iha governo katak Dekretu Lei ne’e atu kriminaliza insultu no injuria (aktu hakanek). Keta haluha textu lei ne’e iha lian Portuguese no atu julga expresaun sira iha lian Tetum mak barak liu.

Grupo ida seluk mak grupo kontra Esbosu Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun, ne’ebe hau konsidera hau nia an nudar parte ida ba grupo ne’e, hamutuk ho organizasaun sosiedade civil, iha hanoin katak Dekretu Lei Defamasaun ne’e sei hamate liberdade expresaun. Grupo sosiedade civil nian iha lian diferente ho grupo ida temi dahuluk bazeia ba hanoin fundamentu legal sira nian, liliu Konstitusaun RDTL, no mos tratadu dereitus umanus internasional sira mak estadu hola parte ba, ne’ebe fo importansia bo’ot ba liberdade expresaun. 

Estadu iha rai barak, bainhira sira nia kapasidade atu eduka sira nia sidadaun la sufisiente sira sei halo lei mak barak, buat ne’ebe Max Weber bolu “legal domination”. Lejitimidade estadu nian bazeia deit ba sira nia fiar ba buat legal sira hodi ezerse sira nia poder. Bainhira ita haree hanesan ne’e ita mos bele hanoin katak iha Rechtsstaat (estadu do dereitu) laran bele aplika mos macsstaat (estado de poder). 

Se ita husu perguntas tanba saida mak governo hakarak halo lei hanesan ne’e? Insidensia social ne’ebe akontese bebeik, liliu publika iha media social sira, sobre sai hahalok ema nian, uza identidade falsu ka identidade los, hodi hato’o mal trata ba lider nasional sira. Ema sira ne’e nia hahalok mak loke opurtunidade ba kriasaun lei ne’e. Karik governo haree katak presija kriminaliza hahalok koalia liafuan at ka tolok ba lideransa sira. Maibe ema sira mak servisu iha governo hodi halo lei hirak ne’e mos hatete katak lei ne’e ba ema hotu laos deit ba lider sira.

Hosi insidensia mak akontese bele nota katak motivu ba halo Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun iha tendensia atu halo moralizasaun ba sosiedade. Estadu haree sidadaun nudar ema moral la iha, ka iha hahalok aat, tanba tenke kastigu ka puni, liliu bainhira refere ba koalia lia at oioin mak sidadaun balun halo tiha ona hasoru lider politik balun.   

Intrepretasaun hosi ema balun, asesor sira, mak servisu iha governo iha tendensia atu hatete katak Dekretu Lei ne’e kona ba regula ema sira mak iha hahalok at hasoru lider sira. Opiniaun hanesan ne’e husik hela sintidu katak lider sira iha moral diak ka hahalok diak tan ne’e bainhira iha ema seluk ka sidadaun babain koalia at lider sira, entaun lider sira nia dignidade monu, hetan sofre injuria.

Estadu ka governo, liliu sira mak tur iha pozisaun ukun, hanoin katak sira mak iha moral aas liu, no iha moral diak liu (loloos ne’e tenke nune duni, maibe realidade laos hanesan ne’e). Bainhira kompara ho grau dignidade, sira mak kaer ukun ka laer pozisaun publik nian, sira iha hanoin katak sira mak iha dignidade aas liu. Tan ne’e mak presija iha lei hodi proteze sira nia dignidade. Maibe oinsa ho ema babain ne’ebe la hetan servisu ka protesaun hosi estadu ba hakonu sira nia dereitu baziku sira? Estadu halo saida ba sidadaun babain nia dignidade? 

Kestaun dignidade ne’e hosi inisiu kedas sai nudar kultura mane nian. Pratika ida ne’e uluk kedas refere ba hahalok atu hahi mane sira mak tur iha pozisaun poder, pozisaun politik aas, liliu iha politika Romanu nian. Klase ida kik liu mak klase atan sira. Situasaun iha momentu ne’eba kria duni atu proteze dignidade politiku sira nian, liurai sira. Mais ohin loron, dignidade ne’e ema hotu nian, laos deit sira mak kaer ukun. Dekretu Lei ida ne’e hakarak duni atu kriminaliza aktu sira mak hatun ema nia dignidade, maibe liliu kriminaliza ema babain sira mak hakarak hatun dignidade lider sira nian ka ema sira mak kaer pasta publik. Aktu ida ne’e hanesan ho saida mak akontese iha Cezar nia tempu,  Salazar nia tempu no mos iha Soeharto nia tempu ka tempu liurai sira nian. Iha tempu sira neba, sira ne’ebe iha ran azul ka bangsawan, sira ne’ebe kaer poder, mak iha dignidade bot liu sidadaun babain sira nian.  

Iha era demokrasia modernu nian konseitu baziku kona ba ema nia dignidade refere ba valor umanu mak belit ona iha ema ka ema ida-idak nudar nain ba nia dignidade. Dignidade ema ida nian bele komprende diak liu bainhira tama iha relasaun ho ema seluk. Ezemplu ida bele hatete mak valor dignidade ema ida nian iha bainhira hetan respeitu hosi ema seluk. Estadu nia prezensa atu proteze ema no halo ema nia dignidade hetan protesaun. Dekretu Lei ida ne’e halo ho motivasaun atu proteze dignidade duni maibe liliu proteze dignidade ema sira kaer pasta publik no lider sira. 

Purezemplu iha Artigu 187-B, pontu 1 (b), hatete sirkumtansia agravadu bele akontese bainhira defamasaun ne’e halo hasoru ema ne’ebe halao funsaun publik, funsaun relijiozu nian, ka funsaun politik nian. Ne’e pasal karet, tanba pontu iha artigu ida ne’e bele intrepreta ba saida deit.

Atu hatete katak ema ida defama ema seluk, ema ida defama ne’e nia aktu tenke kontra lei ruma. Lei ne’e tenke hatete ho klaru kondisaun sira mak existe hodi hatudu katak violasaun ba lei ne’e akontese duni. Maibe Dekretu Lei ne’e la hatete ho klaru saida mak governo nia hanoin loloos. Purezemplu, iha dekretu Lei ne’e, 187 (A) versiklu ida iha artigu ne’e hatete katak se mak publikamente (bele iha media social, fatin publiku, ka eventu publiku) hakanek, halo foer, fo sai hanoin ofensivu, inklui transmiti tutan hanoin ofensivu sei puni ka kastigu iha komarka tinan ida. Artigu 187 (A) la spesifikamente refere ba koalia lia at ka tolok hasoru lideransa sira, ka hakerek, pinta ho teknolojia audio ka visual, no la klaru tramisaun aktu ida ne’e liu hosi saida. Entaun ne’e nakloke ba intrepretasaun, no estadu bele uza lei ne’e kondena ema se deit mak estadu hakarak.

Dekretu Lei ida ne’e mos fo atensaun ba ema nia naran diak ka Bom Nome, ka Nama Baik. Lei ida ne’e halo atu proteze ema nia naran diak ka ema nia dignidade. Ema nia naran diak ka Bon Nome ne’e mai hosi ema seluk nia valorizasaun. Ema seluk haree katak ema ida naran A nia iha moral diak iha sosiedade no nia naran diak presija duni hetan protesaun. Se karik Lei ida ne’e la iha mos, protesaun ba ema nia dignidade ne’e presija halo duni tanba ida ne’e sai ona nudar norma sosial iha sosiedade. Edukasaun iha eskola sira hanorin kona ba ida ne’e, iha igreja no dutrina relijiaun hotu-hotu nian mos hanorin. 

Maibe, oinsa mak sidadaun sira atu koalia lia diak deit ba lider ida, se lider iha kampannye eleitoral nian promete buat oioin maibe depois iha tempu ukun nia la halo tuir saida mak nia promete. Lider ida hanesan ne’e merese hetan nafatin naran diak ka lae? Lider ne’e loloos la iha ona moral, tanba bosok ona sidadaun sira. Maibe iha Esbosu Dekretu Lei Kriminalizasaun Defamasaun, sidadaun sira labele hatete lia aat hasoru lider sira, maski sira hetan bosok fila-fila sira tenke nonook. 

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here