Reportajen David da Costa
Investór sira iha nasaun Jepan hakarak investe iha Timor-Leste iha area Indústria ikan, Bainhira investe ona iha area ida ne’e, Timor-Leste bele redus ona dependensia ba mina ho gas no Timor-Leste bele hetan tan fali osan husi indústria ikan nian.
Embaixadór Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) ba Japaun, Elidio Ximenes, hatete, ohin hasoru malu Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta ko’alia mos kona-ba indústria ikan ninian iha Timor-Leste, governu presiza haree ida ne’e, tanba Timor-Leste iha tasi no ikan maibé tinan-tinan Timor lakon osan peska ilegál nian.
“Ha’u hato’o ba Prezidente Repúblika kona-ba indústria ikan ninian, ida ne’e mak importante liu, ohin ha’u dehan ba Prezidente Repúblika se bele ida ne’e ita bele haree liu-liu. Tanba ita iha ikan, ita iha tasi maibé tinan-tinan ita lakon osan peska ilegál ne’e purvolta tuir dadus ne’ebé Banku Mundiál fó sai $200 itall milloens ne’e osan,” Dehan Embaixadór RDTL ba Japaun, Elidio Ximenes ba jornalista sira bainhira remata enkontru ho PR Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Tersa 5/08.
Tanba ne’e investór jepan sira hakarak mai investe iha Timor-Leste maibé saida mak Timor seidauk iha maka ro patrolla ba tasi nian, tanba ne’e presiza de’it mak ro patrolla ida, nune’e halo patrollamentu ba tasi Timor nian.
“Depois investór Japonés sira mós hakarak atu mai, laiha seguransa ema atu halo investimentu mós tauk, entaun ida ne’e mak ita presiza atu tau oinsá bele koloka,”Nia afirma.
Governu Jepan mós prontu atu ajuda ro ba hala’o patrollamentu nian ba iha tasi, ida ne’e mos ohin hato’o ona ba Prezidente Repúblika, Governu Japaun hein karta husi governu Timor-Leste. Sira bele oferese ro ne’e signifika seguransa iha ona, bainhira seguransa iha signifika setór privadu Japonés mós bele mai halo investimentu kona-ba ikan ninian.
“Se bainhira kaer ona ikan signifika ikan ne’e bele sai fali osan, bele mós redus tiha ita nia dependensia ba mina ho gás, entaun ita hetan tan fali ona osan foun husi ikan ninian,”
Embaixadór ne’e husu ba Prezidente Repúblika, se bainhira Prezidente Repúblika nian vizita ba Japaun bele toka tan asuntu ida ne’e, tanba Governu Japaun prontu ona apoiu Timor-Leste.
Entretantu, iha enkontru ne’e Prezidente Repúblika, José Ramos Horta rekomendasaun ba Embaixadór atu bele koopera fila fali ho ninistériu relevante, isue no informasaun sira ne’ebé sei pendente hela ne’e bele ajuda fali governu, nune’e bele aselera realiza fila fali buat ne’ebé seidauk hala’o ne’e. Tanba ne’e Prezidente Repúblika rasik sei ko’alia fila fali ho Primeiru Ministru no ministériu balun atu haree fali asuntu sira ne’ebé balun importante tebe-tebes ne’e.
Alende ne’e mos, nia hatete, nia simu kna’ar husi Prezidente Repúblika José Ramos-Horta atu hala’o nia misaun reprezenta estadu Timor ba iha Japaun durante tinan lima ho balun, ohin fila fali mai iha fatin ida ne’e agradese ba Prezidente Repúblika ne’ebé depozita nia konfiansa durante tinan lima ho balun iha Tokyo Japan.
Aumezmu tempu relata mós progresu servisu balun ne’ebé iha durante hala’o misaun iha Japaun ne’eba. Primeiru rezultadu uitoan ne’ebé iha mak Timor nia relasaun diplomásia ho Japaun la’o di’ak tebe-tebes, ninia indikasaun mak ida joven sira komesa ba servisu iha Japaun.
“Durante tinan 20 ita laiha, foin daudauk ho misaun ida ne’e, ha’u hakna’ar an hanesan Embaixadór ita komesa iha ona akordu ida goverment to goverment loke ona dalan ba Timoroan sira bele ba servisu no bele mós ba aprende iha Japaun,” dehan Elidio.
Timor oan sira agora iha Japaun ne’e ema hamutuk 52, Timor oan sira ne’ebé ba iha Japaun ne’e mós la’ós iha agrikultura de’it, hanesan Austrália nian mais iha area oi-oin. Ema na’in 22, sira iha soldadura ninian, solda ro no mós pinta ro boot liu, ida ne’e hatudu katak demanda rekadu ne’e iha, hatudu mós katak Timor iha mós skill, abilidade presiza de’it mak mákina no vontade fó motivasaun ba joven sira atu bele aprende di’ak liu tan.
“Ita haree iha parte seluk tan kona-ba ekonómia diplomásia, ne’ebé durante ne’e tinan 20 ne’e ita haree investór Japonés atu halo iha ne’e susar la halimar. Maibé ho ita nia governasaun foun, ho lideransa foun Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão no mós Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta ita hatene investór komesa mai,”nia hatete
Hanesan emprezariu husi Japan, sira hakarak atu mai halo estaleiru, fábrika ro iha Laleia, ne’e esforsu ida, se sira mai halo fábrika iha ne’e signifika Timor nia ro nakroma la presiza ba hadia iha Indonézia.
“Se ita iha mina no gás, aban bainrua ita presiza ro aat tula gás ne’e ba rai li’ur, ita halo koordenda governu ita nia bele halo koopera ho sira tangki ne’e transporta de’it ba li’ur. Ita iha ikan, ita iha tasi, presiza ro atu ba kaer ikan, bele halo de’it iha ne’e, depende ita nia negosiasaun ho kompañia sira ne’e,” nia esplika.
Nia explika liu tan kona-ba kompañia ida husi Japonés ninian maibé iha Sidney, agora sira mai oinsá sira uza solár sel atu redus tiha Timor nia depedensia ne’ebé durante ne’e tinan-tinan Timor hasai purvolta 200 miloens sosa gazoel ba sentru eletrika Hera, Betano Ataúro. Se sira loke solár enerjia iha Laleia redus 40% signifika osan lubuk ida husi 40% ne’e Timor bele útiliza fali buat seluk, hatudu katak ida ne’e iha ona bele mós ajuda liu tan indústria sira seluk bele mós mai.
Tanba ne’e governu Japaun sira nia komitmentu boot hakarak atu ajuda Timor-Leste, maibé depende ba governu mak tenke hatama proposta, laiha buat ida ne’ebé ko’alia ba malu seim surat tahan, governu tenke halo proposta.
