Iha kontextu Timor tempu kolonizasaun nian, administrasaun kolonial ho nia ema sira utiliza lingua laos deit nudar instrumentu atu governa maibe nudar instrumentu atu klasifika, exklui, inklui, no pratika dominasaun kultural. Liafuan sira hanesan assimilado, não-assimilado, civilizado, não civilizado, gentio, selvagen, mestiço, no rebelião laos deit funsiona atu deskreve maibe liafuan sira ne’e fo marka no fo influensia ba ema Portuguese sira oinsa atu trata (treat) Timor-oan ida, atu persebe (perceived) no atu lembra kona ba Timor-oan sira. Termu hirak ne’e hola papel fundamental hodi mantein irarkia kolonial nian no justifika asaun administrasaun nian sira, tuir dalan violensia ka burokrasia nian. Artikel ida ne’e hakarak loke hanoin, diskuti implikasaun sira hosi markasaun naran kolonial nian ne’e iha Timor-Leste nia pasadu no memoria kontemporanu nian.
Assimilado vs. Não-Assimilado: Politika Kona ba Hola Parte ou Lae
Karik liafuan at liu ne’ebe Portuguese sira uluk prega ba Timor-oan mak assimilado. Portuguese sira bainhira prega ka uza liafuan ida ne’e atu refere ba nativu Timor-oan sira ne’ebe, tuir padraun kolonial Portuguese nian, adopta tiha ona lian Portuguese, relijiaun Portuguese (Katoliku), hatais tuir Portuguese, han tuir Portuguese, ka halo tuir kultura Portuguese nian. Liafuan ida ne’e Portuguese sira iha tempu ne’eba uza nudar kategorizasaun sosial ida hodi hatudu nivel “civilizasaun” ema Timor nian hodi bele hetan opurtunidade involve iha edukasaun, iha direitus balun, no bele sosializa ho Portuguese sira.
Maibe dezignasaun ka marka ida assimilado laos ho kompaisaun, Portuguese sira prega marka ida ne’e ho inkluzaun kondisional. Tan ida ne’e mos signifika katak ema Timor ida sai assimilado bainhira nia rejeita ka halo supresaun ba ninia kultura orijin. Marka ida ne’e mos nudar politika Portuguese sira nian iha tempu ne’eba hodi teste loyalidade rai nain sira nian ba orden kolonial. Sira ne’ebe la halo tuir no la qualifika ka la-hola parte hetan fali marka ida naran não-assimilados, nune’e sira sai ema klase segundu ka klase baixa. Markasaun ba ema Timor tuir dalan ida ne’e konstrue no hafahe mos Timor-oan sira, Portuguese favorese liu sira lubuk ida ne’ebe assimilados, tenke tau “sikote” ba ema barak ne’ebe não-assimilados.
Tempu kolonial nian, laos ema hotu-hotu atinji estatutu assimilados. Maski dala ruma Timor-oan sira assimilado, sira kontinua hetan diskriminasaun rasial no kultural. Sistema ida ne’e hatudu hipokrisia kolonial nian kona ba “inkluzaun”, ema Timor iha governasaun kolonial iha tempu ne’eba.
Civilizado vs. Não Civilizado: Sasukat Kolonial Nian ba Umanidade
Besik liu ba konseitu assimilado mak liafuan civilizado, ho ninia liafuan ladiak tuir Portuguese no Timor-oan assimilado sira iha tempu kolonial nian mak não civilizado. Termu ida ne’e funsiona nudar mata dalan moral iha tempu ne’eba. Portuguese uza termu ne’e hodi dada linha halo fronteira entre ema rai nain sira ne’ebe halo tuir normas Portuguese nian no sira ne’ebe mantein pratika fiar tradisional sira, inklui uza lian. Ema sira mak Portuguese klasifika nudar civilizados mak sira ne’ebe hatais tuir Portuguese sira no koalia ho respeitu tuir moral kristaun nian. Sira ne’ebe não civilizados mak hirak ne’ebe presija hetan kontrola, hases hosi partisipasaun sosial nian sira no presija hetan orientasaun Portugalizasaun nian.
Dikotonomia ida ne’e fo justifikasaun bo’ot ba atividade misionariu relijiozu nian, liliu Katoliku ho edukasaun Portuguese nian. Ema Timor-oan sira ne’ebe hetan marka ida ne’e dala barak liu hetan violensia psikolojiku no fiziku ho razaun atu civiliza. Violensia oioin ne’ebe Timor-oan sira hetan tanba konsidera katak ema sira ne’e selvagen, tan la iha rasionalidade Portuguese nian. Ho razaun hirak ne’e mak Portuguese lori ninia misaun civilizaçao haleu Timor.
Gentio: Rai Nain Ne’e “Ema Seluk”
Termu Gentio Portuguese sira prega ba ema rai nain sira ne’ebe seidauk konverte ba kristaun ka Katolik. Ida ne’e laos deit markasaun relijiozu nian, maibe atu halo ema sai inferior. Nudar gentio Timor-oan sira sai externu ba orden moral no kultura kolonial nian. Naran sira ne’ebe Timor-oan sira iha rasik, hanesan Lekinawa, Labi-Olo, Lu-Olo, Bere-Mau, no sel-seluk tan konsidera nudar naran gentio. Bainhira sai Katolik, Igreja obriga ema rai nain atu muda sira nia naran tuir naran Portuguese (Santo no Santa nian). Dala barak mos Portuguese sira uza termu gentio atu marka ema sira mak lakohi simu Portuguese nia kultura, no ema sira mak resiste hasoru dutrina kristaun nian.
Bainhira Katolik sai forte liutan iha Timor, relijiaun ida ne’e sai mos forsa kultura. Marka ema ho gentio hodi marjinaliza ema nia pratika no fiar ba tradisaun lulik no adat sira. Portuguese nia Katolika konsege hamoos tiha komplexidade identidade etnia no ho pratika kultura lubuk ida no uniforma sira hotu iha dutrina Katolik nian. Misionariu Katoliku kolonial nian lejitimiza sira nia kampañe kristianizmu no muda pratika kultural barak atu nune’e bele enkuadra iha Portuguese nia figura nudar ema civilizado.
Mestiço: Ambiguidade hosi Identidade Misturadu
Termu mestiço (rasa mistura) loloos ne’e prega ba ema hotu-hotu mak rasa kahur malu entre rasa ida ho rasa seluk. Maibe iha Portuguese nia tempu, maski Timor-oan sira iha ona rasa oioin, etnia diferente iha rai laran, Arabe, Xina, India, Afrika, maibe dala barak termu mestiço refere liu ba sira ne’ebe kahur rasa Timor (la interese hosi etnia ida ne’ebe) ho Portuguese.
Ema hirak ne’ebe iha rasa kahur malu ne’e (Portu-Timor) iha pozisaun ida ne’ebe favoresidu liu ba Portuguese. Dala barak liu sira sai intermediariu tanba sira nia kulit, sira nia kbi’it lian, civilizado ona, entaun fasil ba sira atu tama iha espasu oioin hosi vida kolonial nian. Maski nune’e sira nia identidade nudar mestiço ne’e iha mos risku tan sira nunka hetan konsiderasaun sai ema Portuguese loloos, no mos nudar ema Timor loloos.
Ema hirak ne’ebe mestiço iha previlejiu bo’ot liu iha administrasaun, edukasaun no iha Igreja Katolik Portuguese nian iha tempu ne’eba. Termu mestiço ne’e rasik hatudu momos irarkia rasa iha ukun Portuguese nian. Malae Mutin mak rasa ida as liu, tuir fali mak mestiço, no depois assimiliado sira. Iha kraik fali mak gentio no selvagen sira.
Rebelião: Enkuadra Luta Resistensia Nudar Aktu Kontra Orden
Livro historia barak, inklui livro sira mak agora uza hodi hanorin iha eskola primariu no sekundaria nian sira, sei uza expresaun resistensia Timor-oan sira nian nudar rebelião. Referensia ba livro sira dala barak liu foti hosi historiador Portuguese sira nian, no ikus mai historiador Timor-Leste nian mos reforsa tan.
Funu lubuk ida mak akontese iha Timor iha tempu kolonial Portuguese nian deskreve nudar rebelião. Portuguese sira uza termu ida ne’e atu hatete kona ba disobidiensia rai nain sira nian, liliu liurai sira ba Portuguse nia ukun. Portuguese sira iha tempu ne’eba atu hatete katak diskontentamentu ba ukun kolonial nian ne’e nudar aktu criminal. Funu Manufahi (1911-1912) ne’ebe lidera hosi Don Boaventura mak aktu resistensia ida deit hosi aktu resistensia sira seluk ne’ebe kolonial Portuguese sira enkuadra nudar rebelião, ne’ebe halo atu delejitima autoridade lokal hodi nune’e justifika sira nia asaun militar.
Marka resistensia Timor-oan sira nian nudar rebelião ne’e ajuda Portuguse sira atu la rekoinese aktu hirak ne’e nudar movimentu politiku. Ba Portuguse sira, fasil liu mak konsidera ema sira ne’e nia asaun hanesan kontra orden duke temi sira nudar ema sira mak luta hasoru kolonial nia ukun. Liafuan rebelião fornese bagajen moral ba Portuguese sira hodi halo atakes no opresaun hasoru luta anti-kolonial nian.
Lian Nudar Poder
Lingua nunka neutru. Kada liafuan lori iha nia-an, kultura, poder, autoridade, kontrola. Iha ukun kolonial nian ka laos kolonial nian, utilizasaun lingua hatudu relasaun poder hosi ema ne’ebe koalia, no sira ne’ebe rona. Termu hirak ne’e temi ona ne’e mos laos termu sira ne’ebe neutru. Sira ne’e hotu nudar termu ba instrumentu kontrola, klasifikasaun, no dominasaun kultural. Aplikasaun termu sira ne’e laos deit ajuda administrasaun kolonial nian maibe mos oinsa rejistu iha historia Portuguese atu sira hanoin tuir.
Se mak kontrola lingua nia kontrola poder. Lingua sai instrumentu atu define se mak partisipa no la partisipa iha desizaun, ka iha poder ukun nian. Sira ne’ebe hatene lingua ida ho diak sira sei besik liutan ba desizaun, besik liutan ba poder ukun nian. Agora dadaun mos hanesan, sira ne’ebe hatene Portuguse ho diak mak sai nudar ema sira ne’ebe fo influensia ba poder ukun nian.
Ohin loron, nudar Timor-Leste, ne’ebe kontinua buka atu harii ninia identidade rasik, importante atu halo reflesaun kritiku ba vokabulariu sira ne’e. Kumprensaun kona ba liafaun sira ne’ebe temi ona iha artikel ida ne’e loke dalan ba rekoinesementu klean kona ba oinsa lingua konstroe relasaun poder. Ida ne’e mos atu fo espasu ita atu hadau fali narativu, fo honra ba aktu resistensia, no defini hikas saida mak signifika (makna) sai nudar Timor-oan ida.
