Reportajen David da Costa
Sosiédade sivil husu lideransa sira iha Timor-Leste tenke hamutuk atu nune’e bele konta istória Timor-Leste ne’e ho loos, istória Timor-Leste ne’e hahú husi ne’e, hakotu husi ne’e, kontinua fali husi ne’e, maibé sira se la hamutuk ida-idak konta rasik nia istória sei la hanesan tanba sira sei odiu vingansa ba malu.
Dosente Institute of Business (IOB), Antonio Soares Martins, hateten, haree iha lideransa sira ne’e sempre odiu vingansa ba malu, ne’e sente ladun konfortavel, tanba loloos ne’e sira labele halo nafatin hanesan ne’e. Tanba loloos ne’e tempu ona ba sira nune’e lideransa sira ne’e hamutuk atu konta istória Timor-Leste ne’e ho loloos.
“Ita presiza líder sira hamutuk atu bele konta istória ida ne’ebé loloos, hakerek istória ne’ebé loos nune’e jerasaun foun sira bele konta istória ne’e bá iha jerasaun sira tuir mai ne’e di’ak. Sira hanesan fundadór, sira hanesan istoriadór halo istória ne’ebé loloos, atu istória ne’e loos sira tenke hamutuk nune’e bele konta istória ne’e katak istória ne’e hahú husi ne’e, hakotu husi ne’e, kontinua fali husi ne’e,” dehan Dosente IOB, Antonio ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin, Segunda 1/12.
Nia argumenta, se la’e ida sira la hamutuk, ida konta ninian, entaun sempre la gosta ba malu ne’e sempre iha, ne’ebé husu ba sira hamutuk nune’e bele konta istória ne’ebé loos, istória ne’ebé tuir nia dalan, hahú husi ne’ebé, hakotu iha ne’ebé no kontinua iha ne’ebé, nune’e bele dehan ne’e ida de’it, hanoin maka dezenvolve rain Timor. Tanba presiza sira nia hamutuk no konta istória ne’ebé loloos, no momoos ba jerasaun foun sira.
“Loloos ne’e ita nia Prezidente Repúblika José Ramos Horta mak hanesan dalan atu bele buka akomula líder sira ne’e hotu. Maibé pelu kontrariu, Prezidente mós asves hato’o deklarasaun balun di’ak, deklarasaun balun pro, deklarasaun balun kontra entaun oinsá mak bele akomula lider sira hotu, agora se mak iha bele fiar hatete buka líder sira ne’e hamutuk,” nia subliña.
Nia esplika, anaunser, lider sira ne’ebé hatene susar uitoan, loloos ne’e Prezidente Ramos-Horta nia hanesan premeadu Nobel da Pas nia mak buka lider sira ne’e hamutuk, hanoin hamutuk. Tanba, nasaun sira iha mundu, nia ko’alia rona, nusa mak ema sira ne’e nia ko’alia la rona, ne’e nia ko’alia labele rona tanba orsida pro, orsida kontra.
“Ne’e mak ita seidauk hatene, se mak bele husu atu halo mediasaun ba ita nia lideransa sira ne’e tur hamutuk. Ha’u hanoin ida-idak mai ho ninia argumentu ne’ebé susar uitoan, anaunser sira rasik mak bele iha konsiénsia bele buka malu, sira hanesan ne’e nafatin ha’u hanoin susar uitoan,” nia afirma.
Maibé, husu nafatin Prezidente Ramos-Horta bele buka maneira oinsá mak atu bele akomula nafatin lideransa sira nune’e bele tur hamutuk bele konta istória ida ne’ebé loos, istória momoos ba jerasaun foun sira. Atu nune’e jerasaun sira tuir mai ne’e bele halo buat di’ak, atu halo fali atividade ruma bele konta istória saida mak iha ona, labele inventa istória tuir sira nia hakarak.
Nune’e mós Vise Diretór Asosiasaun Hak, Antonino de Limas hatete, ligadu ho polémika kona-ba istória pasadu, sura liu-liu kona-ba fundadór estadu, istória barak ne’ebé entre lider sira ida-idak mai ho nia istória, tanba luta ne’e envolve ema barak.
“Ha’u hanoin inisitiva sira luta ba ukun rasik an ne’e mós bele hahú husi grupu ki’ik ida, la’ós ema ida, rua de’it, karik inisitiva ema ida, rua depois sira halibur malu sai grupu ida ho hanoin hanesan, mais depois istória harii partidu to’o prosesu luta naruk sira naruk to’o okupasaun sira ne’e,” nia dehan.
Nia salienta, la’ós atu konta istória saida de’it, la’e, prespetiva bele mai husi oi-oin, importante ne’e mak sira ne’ebé moris hatuur istória ne’e loloos, labele hatete ida, nia mak harii ida ne’e, no funda, maibé hotu-hotu tenke hatete ho loloos. Ezemplu karik ligadu ho loron 28 Novembru proklamasaun unilaterál independensia ba tinan 50 ligadu ho fundadór estadu buat sira ne’e hotu.
“Entaun tenke hatete, inisitiva mai husi ne’ebé, depois ho konsensus, la’e, ita rekoñese envolve la’ós ema ida, rua de’it, tenke hatete ho loloos. Ha’u hanoin ne’e la’ós ba autór sira de’it mak konta la’e, tanba tempu la’o kleur ona tinan 50 prosesu sira to’o agora tinan 24 ukun an ne’e, restaurasaun independensia. Entaun presiza mós akademiku sira halo estudu istória nian, depois buka referénsia, dokumentu sira iha, nune’e bele ajuda esplika buat balun ho loloos,” nia subliña.
Nia argumenta, agora ba lider sira, loos duni, sira tenke onestu hatete sira ninia envolvimentu iha parte ne’ebé, sira halo saida tenke duni hanesan ne’e. “Mai ita bainhira dei moris ne’e, ita tenke orgullu tanba sira bele hatete, istória ne’e ho loloos”.
Tanba propoin ba akademiku sira hanesan kampus sira bele foti inisiativa ruma, atu bolu autór sira organiza semináriu ruma iha kampus, nune’e ko’alia no bele fahe informasaun ne’e ho loloos. Maibé, dala barak públiku ne’e rona istória tiha de’it, mais depois nia hatutan ne’e mós halo tiha dis-informasaun iha ne’e. Lider ne’ebé sei moris, husu ba sira atu ko’alia husi ida-idak nia parte, maibé to’o ikus sei konklui katak saida mak sira hatete ne’e parte ne’ebé loos.
Tanba ne’e tenke rekoñese katak luta ne’e, luta ema barak envolve iha laran maibé hahú ne’e sempre ema uitoan, istória hanesan ne’e, labele lori dezenvolvimentu, agora iha ukun rasik an liu tiha hira depois julga fali sirkuntansia sira ne’ebé ligadu ho polítika agora depois atu taka istória pasadu la’e. Maibé uluk nian saida mak akontese hanesan ne’e duni, ne’e tenke hatete hanesan ne’e, dala ruma hirak ne’ebé uluk hamutuk funda ASDT depois transforma Fretilin, dala ruma sira balun iha dalan klaran fila an fali ka halai ses tiha ba fatin seluk.
“Sira mós tenke hatete, bele iha dalan klaran muda nia pozisaun maibé ninia envolvimentu pasadu mós ita sura nafatin, nune’e ita la halakon istória autór sira nia envolvimentu ida ne’e mak importante,” nia konklui.
