Reportajen Adroaldo ‘Saretukau’
Misaun Observadór Eleitorál (MOE) hosi Uniaun Europeia (EU), sei halo observasaun ba eleisaun Prezidensiál hahú hosi kampaña eleitorál to’o loron votasaun, 19 Marsu 2022, ho komponente esensiál atu promove no garante demokrasia, direitus umanus no estadu direitu demokrátiku hodi kontribui atu hametin instituisaun demokrátiku sira, harii konfiansa públiku iha prosesu eleitoral no ajuda evita fraude, intimidasaun no violénsia eleitorál.
Observador sira EU nian hirak ne’e, sei akompaña etapa hotu-hotu prosesu eleitoral nian, inklui períodu kampaña nian, votasaun, kontajen votu, no kualker disputa eleitoral sira. Misaun ne’e sei hala’o mos monitorizasaun abranjente ba meiu komunikasaun sosial tradisional no sosial sira. lha loron eleisaun, observadór sira ba kurtu prazu sei reforsa tan misaun ida ne’e hosi Timor oan besik na’in 5O suporta servisu misaun nian. MOE sei nafatin iha Timor-Leste to’o prosesu eleitoral remata.
Metodolojia observasaun husi UE ne’e sei aplika nafatin metodolojia hanesan iha nasaun hotu, ne’ebé halo ona. Ida ne’e hanesan observasaun ida ne’ebé komprensivu no Iongu prazu ho kobertura ne‘ebé aumenta iha loron eleisaun nian. Ni-nia avaliasaun imparsiál no independente husi ni-nia instituisaun sira. Observador sira halo tuir prátika la’os-interferénsia iha prosesu eleisaun no kooperasaun ho país akollimentu, ikus rezultadu sira husi MOE disponível ba públiku.
Hosi prosesu hirak ne’e, MOE hosi Uniaun Europeia sei observa no halo análiza ba kuadru Iegal no nia aplikasaun, rejistu husi partidu no kandidatu sira, dezempeñu husi administrasaun eleitoral, konduta husi kampana eleitoral, utilizasaun husi rekursu pabliku sira durante kampaña, justisa hosi asesu kandidatu sira ba komunikasaun sosial, respeitu ba direitu universal husi liberdade espresaun no reuniaun, prosedimentu votasaun, kontajen, no apuramentu, no rekursu no reklamasaun ruma.
Tuir metodolojia observasaun eleitoral EU nian, misaun ne’e sei fo sai deklarasaun prelimináriu hafoin Ioron eleisaun. Relatóriu final ida ne’ebé sei inklui rekomendasaun lubun ida ba prosesu eleitoral sira iha futuru, sei aprezenta no fahe ho parte interesadu sira hafoin remata prosesu eleitoral tomak.
“Observasaun eleitorél hanesan komponente esensial ida husi atividade sira Uniaun Europeia nian hodi promove demokrasia, direitus umanus no estadu direitu. Observasaun eleitorél bele kontribui atu hametin instituisaun demokrétiku sira, harii konfiansa pabliku iha prosesu eleitorél no ajuda evita fraude, intimidasaun no violénsia eleitoral,” sita komunikadu imprensa ne’ebé Neon Metin asesu.
Iha fatin hanesan observadór EU ida hosi nasaun Portugal, Carlos Guerrero, ne’ebé sei destaka ba munisípiu Manufahi ne’e, espresa nia sentimentu haksolok tanba bele halo misaun ida ne’e hodi observa lala’ok eleisaun iha Timor-Leste, no ohin (25/02) sira destaka ona ba munisípiu ida-idak hodi halo preparasaun.
“Ho observasaun ne’e ami tenki ko’alia apoiante hosi kandidatu iha munisípiu, ami ko’alia mos ho staff hosi STAE, hosi CNE, média mos iha ne’ebá, nomos sosiedade sivíl, se iha NGO ruma iha ne’ebá, ami sei iha ne’ebá to’o prosesu remata,” observadór Carlos ne’ebé destakadu iha munisípiu Manufahi hatete ohin, Sexta, 25/02.
Konabá dezafiu, observadór EU ne’e hatete loro-loron sempre iha dezafiu foun, tanba ne’e iha prosesu eleitoral ida ne’e mos sei hasoru problema, tan oras ne’e iha hela situasaun COVID-19 nia laran, nomos konabá ekipamentu lojístika nian tanba oras ne’e ita enfrenta hela udan
Misaun observasaun Eleitoral Uniaun Europeia nian ne’e Iidera husi observador Xefe Sr. Domenec Ruiz Devesa, membru Parlamentu Europeu dezde tinan 2019. MOE kompostu husi ekipa prinsipal ho analista eleisaun ualu, ne’ebé to’o iha Dili iha fulan Fevereiru nia klaran. Misaun ne’e mos iha observadór longu prazu 26 husi estadu membru 17 husi EU ne’ebé haruka ba Timor-Leste laran tomak iha 25 Fevereiru.










