Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Komunidade Suku Tibar maioria afeta moras ISPA, diareia kauza hosi lixu Tibar. Komunidade aldeia Fatunia, Suku Tibar, Miranda Santos Cruz, mak hela besik lixeiru Tibar konfesa durante ne’e sira afeta maka’as hosi lixu, rai rahun to’o hetan moras.
“Lixu ne’e dois, lalar mos barak, hotu estrada ne’e, ami hanesan fa’an keos hanesan ne’e, dala ruma ami loke ida tanba rai-rahun barak. Henesan moras kabun moras sira ne’e tanba lalar, balu hetan me’ar ran, termasuk ha’u hotu hetan me’ar ran halo tramentu iha Klibur Domin, tanba lixu nia suar ne’e.” nia dehan ba Neon Metin iha nia hela Fatin Fatunia, 04/09.
Durante ne’e sira sofre tebes ho lixeiru Tibar ne’e maibé agora ne’e sente di’ak ona tanba kompañia CHEC halo kontrolu, poluisaun ar hahú menus hosi ema sunu lixu sira, lalar balu mos menus ona.
“Lokraik kuandu sunu ne’e suar ne’e taka tomak los ami, agora sente di’ak, suar ne’e laiha, lalar ne’e nafatin, rai rahun estrada ne’e mos nafatin. Tempu udan lalar barak liu, rai nakaras, li’ur ami la tuur ona, tanba udan ne’e balu sunu, udan mai suar taka tomak tiha ami, ami Tibar ne’e hotu kedas. Bailoro lalar ladun maibé lalar ho rai-rahun ne’e nafatin de’it.”
“Ami nia hakarak estrada ne’e governu bele hanoin ba, tanba lixu iha Dili laran ne’e mai hotu iha ne’e, hotu estrada ne’e hanesan ne’e hela, ami hansa buka moris kios henesan ne’e, meiu-dia ami tuur la tahan ida, di’ak ida taka tiha de’it, hotu ita moris ho kredit, ita taka tiha, to’o fulan ita estor ema nia osan atu lori saída, se ita taka loos de’it, ne’ebé ami husu mak ne’e estrada ne’e de’it, tanba rai rahun ami labele ida, dala ruma ami hola fali oli fo’er hodi fakar, rega ba hodi rai rahun ne’e menus ami hodi tuur netik.” Nia husu ba governu.
Nune’e komunidade Olinda Soares, Aldeia Lihu-Bualelo, Suku Tibar, katak “ami hela iha ne’e 30 tahun ona, impaktu ba ami hanesan tempu moras, moras duni, la’os dehan tanba lixu ita moras laiha, lixu ne’e fo moris ba ema ferik, katuas, sira kbiit laek ne’e. Ami husu de’it ahi-suar ne’e ho lalar ne’e mak ami hodi dehan sente ladi’ak, atu impaktu ami moras ka mate iha oi-tuan ne’e laiha.”
Nia akresenta katak, tempu sira sente moras mak sente, hanesan inus-been, me’ar ka diareia, maibé la’os impaktu hosi lixu ne’ebé besik sira nia hela fatin. “Tempu dehan moras me’ar, me’ar duni, tempu isin-manas, isin-manas duni, iis boot karik ne’e husi hun kedas, ami hela iha oi-tuan ne’e nunka ida mak hetan moras iis boot.” Nia rekoñese katak iha tempu udan sente iis, no dala ruma sunu lixu ahi suar, anin huu ba sira nia diresaun maibé la’os loro-loron.
Parte seluk Neon Metin halo entrevista ho pesoal saúde atu hatene impaktu hosi lixeiru Tibar ba komunidade. Ba Neon Metin Enfermeira Fernanda da Silva Conceição iha Postu Saúde (PS) Tibar, relata “iha ne’e dala barak impaktu lixu Tibar nian, dala barak liu halai ba moras ISPA, Inspesaun Respiratóriu Aguda, dala barak liu ba labarik ki’ik, mais ema boot mos iha, tanba iha komunidade barak hela besik iha área lixieru ne’eba, tanba wainhira ema sunu lixu ne’e barak, iha lixu oi-oin de’it, iha lixu maran, lixu bokon, lixu frasku, sunu iha ne’eba entaun halo ona poluisaun, iha ne’eba nia sai hosi suar.”
“Dala barak pasiente inan-aman sira hodi oan mai konsulta iha ne’e, sempre keluhan dehan impaktu hosi lixu, tanba lor-loron kuaze lixu ne’e ema sunu hela de’it, ahi suar ne’e sempre to’o sira. Balu iha kruzamentu bundaran, dala barak sira hodi labarik ki’ik mai iha ne’e sempre dehan, suar hosi sunu lixu ne’e, halo sira nia oan dala barak moras me’ar, dada iis araska, toba ladi’ak ne’e tanba lixu. Ema boot mos kuaze iha hotu, maske ita ema boot mais ita la aguenta ho buat seluk tama mai ita nia isin.” Dehan Enfermeira Fernanda, 04/09.
Impaktu hosi lixu ne’e kauza primeiru mak ISPA, bele halai oi-tuan ba pneumonia, balun bele hamosu mos kabun moras tanba lalar, komunidade barak hela besik kedas iha ne’eba, lalar barak sira kaer fo’er no sira han la kontrola bele hetan moras.
Tuir dadus hosi Postu Saúde Tibar ne’ebé Neon Metin asesu total moras ISPA hamutuk 2399 (feto 1194 no mane 1205) hosi labarik idade 1 to’o 14. Tuir fali mak moras diareira ka tee been hamutuk 273 (feto 150 no mane 123) hosi labarik idade 1 to’o 14. Dadus ISPA no diareia ne’e reijstu iha tinan 2023 hosi fulan janeiru to’o agostu.
Nune’e mos Médiku Jeral Centro Saúde Formosa, Casamiro da Costa hatete, “konabá impaktu iha lixu, liu-liu iha Tibar, liu-liu ba komunidade sira ne’ebé hela besik iha Tibar, ni-nia impaktu mak ne’e, liu-liu bele hetan moras respiratóriu hanesan inus-been, dala ruma hal me’ar bebeik, bele mos nia komplikasaun halo pneumonia, ema ne’ebé ho Asma Bronkial bele moras krize liu-tan.”
“Lor-loron lixu ne’e iis, ema bele sunu tan iha ne’eba, entaun ahi suar sa’e sira bele, tanba pertukaran gas ladi’ak, oksijéniu ladi’ak, dala ruma ambiente laidi’ak, kaundu hetan moras respiratóriu ne’e bebeik ona komplika ba hetan pneumonia, moras krónika pulmaun ninian, Asma.”
Husi lixu ne’ebé iis, fo impaktu ba ferik-katuas no labariks sira. “Sira ne’ebé idade avansada ne’e sira nia imunidade ne’e tuun, fasil para atu hetan moras lalais ho labarik ki’ik-oan tanba sira imunidade ladun di’ak, nutrisaun ladun di’ak direitamente kaer lixu, kaer buat iis sira, entaun sira ne’e vulnerável liu atu hetan moras lalais.”
