Reportajen Adroaldo, Agustinha, Joselina & Umbelina
“lixu ne’e dois, lalar mos barak, hotu estrada ne’e, ami hanesan fa’an keos hanesan ne’e, dala ruma ami la loke ida tanba rai-rahun barak. Hanesan moras kabun moras sira ne’e tanba lalar, balu hetan me’ar ran, termasuk ha’u hotu hetan me’ar ran halo tratamentu iha Klibur Domin, tanba lixu nia suar ne’e.” Komunidade Tibar, Miranda
Lixu sai kestaun boot ne’ebe halo ema barak preokupa, tanba preokupa ho problema ho saúde, inundasaun no risku seluk tanbe ne’ebe bele fo ameasa boot ba natureza, ema no animal. Se mak prodúz lixu, se laos ema?
Tuir relatóriu husi Banku Dezenvolvimentu Aziatiku (ADB_sigla English) konaba resiklajen no poluisaun tasi no United Nations Development Programme Timor-Leste (UNDP), halo estimasaun katak Timor-Leste produs entre 54,7 no 68,4 ton lixu plástiku kada loronka 81%, entre persentajen hirak nee bele rezulta katak lixu barak mak nalihun ba tasi, tanba kauza husi mota no udan tun, ida ne’e tanba hahalok ema soe lixu arbiru.
Laos fo impaktu deit poluisaun tasi, maibe poluisaun rai n ar, tanb lixu hirak ne’e soe ba rai hanesan plástiku no kaleng ne’ebe kahur kímiku sei kontamina ho rai, no daet ba no bainhira sunu nia suar sei semo lemo-lemo iha ema nia leet, nune fo impaktu ba saúde públiku
Durante tinan naruk nia laran lixeiru ne’e nia fo impaktu boot ba komunidade nia saúde hanesan moras ISPA, diarreia no seluk tan, maibe komunidade balun aproveita lixu hirak ne’e hodi hetan osan ba responde sira nia moris lor-loron
Neon Metin akumula informasaun katak Tinan 2023 nu’udar inísiu ba projetu foun, ateru kontroladu ba lixeiru Tibar hosi kompañia CHEC, China Harbour, ne’ebé hetan kontratu hosi governu, ida ne’e sei hare mos jestaun lixu iha kapitál Dili? Tanba presiza hadia jestaun ba lixu, nune bele redús risku ba ema no animal sira.
Durante ne’e sira sofre tebes ho lixeiru Tibar ne’e maibé agora ne’e sente di’ak ona, tanba kompañia CHEC halo kontrolu, poluisaun ar hahú menus hosi ema sunu lixu sira, lalar balu mos menus ona.
“Lokraik kuandu sunu ne’e suar ne’e taka tomak los ami, agora sente di’ak, suar ne’e laiha, lalar ne’e nafatin, rai rahun estrada ne’e mos nafatin. Tempu udan lalar barak liu, rai nakaras, li’ur ami la tuur ona, tanba udan ne’e balu sunu, udan mai suar taka tomak tiha ami, ami Tibar ne’e hotu kedas. Bailoro lalar ladun maibé lalar ho rai-rahun ne’e nafatin de’it.”
“Ami nia hakarak estrada ne’e governu bele hanoin ba, tanba lixu iha Dili laran ne’e mai hotu iha ne’e, hotu estrada ne’e hanesan ne’e hela, ami hansa buka moris kios hnesan ne’e, meiu-dia ami tuur la tahan ida, di’ak ida taka tiha de’it, hotu ita moris ho kredit, ita taka tiha, to’o fulan ita hatama ema nia osan atu lori saída, se ita taka loos de’it, ne’ebé ami husu mak ne’e estrada ne’e de’it, tanba rai rahun ami labele ida, dala ruma ami hola fali oli fo’er hodi fakar, rega ba hodi rai rahun ne’e menus ami hodi tuur netik.” Nia husu ba governu.
Esperiénsia seluk hosi komunidade Olinda Soares, Aldeia Lihu-Bualelo, Suku Tibar, katak “ami hela iha ne’e 30 tahun ona, impaktu ba ami hanesan tempu moras, moras duni, la’os dehan tanba lixu ita moras laiha, lixu ne’e fo moras ba ema ferik, katuas, sira kbiit laek ne’e. Ami husu de’it ahi-suar ne’e ho lalar ne’e mak ami hodi dehan sente ladi’ak, atu impaktu ami moras ka mate iha oi-tuan ne’e laiha.”
Nia akresenta katak, tempu sira sente moras mak sente, hanesan inus-been, me’ar ka diareia, maibé la’os impaktu hosi lixu ne’ebé besik sira nia hela fatin. “Tempu dehan moras me’ar, me’ar duni, tempu isin-manas, isin-manas duni, iis boot karik ne’e husi hun kedas, ami hela iha oi-tuan ne’e nunka ida mak hetan moras iis boot.” Nia rekoñese katak iha tempu udan sente iis, no dala ruma sunu lixu ahi suar, anin huu ba sira nia diresaun maibé la’os loro-loron.
Augusto Almeida da Silva, akademista ida mak halo estudu iha área Ambiental hatete, lixeiru Tibar ne’e haree ba komplesidade problema ke komunidade Tibar sira hasoru tanba lixu sira ne’ebe produs iha sidade Dili nia paradeiru ikus iha Tibar, entaun ho kondisaun produsaun lixu iha sidade Dili la halo triajen ho di’ak ho ninia tipu, nune’e iha lixeiru Tibar komunidade ne’ebé mak buka osan oi-tuan haketak tipu sira, bele hetan afeita direita ba sira nia aan.
“Impaktu husi lixu tibar ba ambiente mak iha tolu poluisaun ba rai ita haree kondisaun iha tibar ne’eba ne’e dalaruma dader saan madrugada de’it ita halo viajen ema sempre sunu rai iha ne’eba entaun ninia polisaun makas ne’e halo rai ninia bokur ne’e la’os di’ak maibé halo rai nia bokur ne’e lakon depois buat ne’ebe sira sunu rai rahun sira ne’e nia suar mos halo fali polisaun ba anin ne’ebé ema koko halo respirasaun, komunidade ne’ebé hela besik iha ne’eba ne’e bele hetan moras ba sira nia respirasaun no ikus polisaun ba bee mos iha ne’eba kontaminasaun.”
Nia hatete, bajeia ba dadus peskiza balu hatudu iha 23% problema ba lixu hamosu polisaun ba bee-mos, iha 20% problema fo poluisaun ba diminuisaun kualidade bee-mos iha sidade Dili no kuaze 15% no 22% problema lixu ne’e hamosu tráfiku, wainhira ita haree kareta truck sira transporta lixu husi Dili ba Tibar kundu sira la kesi ho di’ak, lixu namtate arbiru entaun nia afeta ba iha tránzitu publiku.
Nia deskobre konaba jestaun lixu ne’ebe ke la di’ak no fo impaktu ba komunidade nia rai nomos ba ambiente ne’ebé ita iha, liu-liu iha Tibar, nia hakerek ona kondisoens balu ne’ebé mak presiza atu fo solusaun ba problema lixu ne’ebe presiza fo konsiderasaun másimu.
Uluk liu haree ba ita nia sistema institusionál nia desentelijasaun ne’e tenki klaru hodi bele rejolve problema lixu iha sidade Dili, entaun nia ejekusaun ne’ebé bele hamosu sé mak responsabiliza ba lixu nune’e bele iha jestaun ne’ebé di’ak.
Tuir mai, ita haree konaba finansamentu, haree ba sentraliza instituisaun, nia afeita tanba foin lalais se la sala 2017 governu liu husi osarmentu jeral estadu nian aloka orsamentu $700-800 mil ba kestaun lixu maibé rezultadu laiha. Tinan 2016 mai 2021 kauze kada loron produs lixu 250 toneladas ne’e hatudu katak orsamentu la dun la’o ho di’ak. Foin lalais 2021 governu aloka tan orsamentu la sala $2 millões i 300 mil maibé ate agora ita sedauk haree nia benifisiu ne’ebé mak di’ak.
Sistema regulamentu nian, ita sedauk iha lei ida ne’ebé espesífiku liu ko’alia kona ba jestaun lixu, ita haree lei Nú.33/2008, ho baze lei ne’e de’it ita fo hanoin de’it komunidade sira haree ba saúde públiku no sanementu maibé la esplika klaru katak lei ne’e tenki fo sansaun ou orienta ema balu para soe lixu ne’e tuir nia fatin, halo jestaun lixu ne’e ho di’ak, nia hatutan.
“Ita ko’alia konaba lixu ne’e buat ida ita produs kada loron, liu-liu komunidade, oinsá komunidade partisipa mak, se bele kria netik kondisaun triajen ida ne’ebé di’ak bazeia ba tipu lixu orgániku, lixu naun-orgániku no lixu kímiku, kandu ita hatoman aan ho ida ne’e, komunidade hatoman aan ho ida ne’e, sira bele evita ona moras hada’et hanesan ISPA, moras kulit.”
“Sujestaun ba governu, se bele kria netik kondisaun ida dehan Bank Sampah, ne’e ita bele dehan banku lixu, ita presija kria banku de lixu atu bele ema hotu-hotu hanesan ita fo oportunidade atu hamosu poténsia ekonómiku husi lixu ne’ebé mak ita produs, bainhira ita iha ona banku de lixu entaun ema hanoin oh banku de lixu iha poténsia ekonómiku entaun ema mos la soe lixu arbiru ona, nia iha ona sentidu triajen ne’ebe klaru ba lixu hodi nune’e ha’u bele ba fa’an iha banku de lixu atu nune bele hamoris ekonomia iha komunidade nia laran.” Sujere Augusto.
Hatan ba kestaun impaktu hosi lixu sira iha Tibar ba komunidade ho ekosistema ne’ebé besik Prezidente Autoridade Munisípiu Dili, Guilhermina Filomena Saldanha Ribeiro informa, governu asina ona kontratu ho kompañia international ba projetu ateru kontroladu ba lixeiru Tibar.
“Ahi ne’ebé mak suar (iha Tibar) ne’e agora la suar ona, kompañia (CHEC) komesa tama ona iha ne’eba, sira komesa halo ona servisu, kareta ne’ebe mak tama iha ne’eba sira tetu, sira fo mos oportunidade ba ita nia maluk sira ne’ebe ekonomia fraku para bele hili buat ruma ne’ebé mak iha valor maibé ba ema seluk la iha valor, mais buat (projetu) ne’e mak organiza los ona sira sei la tama, agora sira fo oportunidade sira tama i husu sira atu kopera la bele sunu, ne’ebé durante ne’e se la sala semana rua koperasaun kapas.”
Nia dehan lixeiru Tibar natoon ba soe fo’er sira hosi Dili, tanba kompañia sei halo resiklajen ba tipu lixu sira. “Ha’u hanoin natoon tanba iha ne’eba alein halo lixeiru, halo resiklajen katak sasan ne’ebé ke ba, depois halo fila-fali konpostajen, ha’u hanoin ne’e to’o atu hatan de’it Dili ne’e to’o. Resiklajen ida primeiru ne’e mak lixu verde, lixu verde ne’e ai-tahan buat mat-matak sira ne’e tama ona iha programa prioridade ida, ida fila-fali mak sira hatama sasan, ba ema sei halo selesaun, ida ne’ebé mak sei ba konpostajen sira ne’ebe mak sei ba resiklajen.”
Relasiona ho jestaun lixu iha kapital Dili, Prezidente Autoridade Dili ne’e hatete Dekretu Ministerial Nú.4/2023 ba munisípiu Dili, husu atu komunidade, loja Xines no loja sira hotu atu soe fo’er meia-noite to’o tuku neen dader de’it maibé realidade komunidade no loja balu seidauk iha konsiénsia. “Será ke Dekretu Ministerial ne’e la forti, será ke Dikretu 33 ne’e la forti, labele soe arbiru, entaun konsiénsia ita nia komunidade sira falta tebe-tebes la’os sira hotu maibé balu kapas tebe-tebes mais balu sei susar.” Nia prekupa.
Sorin seluk Autoridade Munisípiu Dili (AMD) nia esforsu ida mak halo sensibilizasaun ba komunidade sira hodi bele soe fo’er tuir nia fatin no tuir lei ne’ebé hatuur ona. “Sensibilizasaun la’os AMD de’it mak halo, husi oraganizasaun sira seluk mos halo, oraganizasaun sira seluk ne’ebé hadomi ambiente ne’e mos sira halo sensiabelizasaun, organizasaun bar-barak mos halo atu soe foer ne’e hanesan ne’e.”
Tuir dadus autoridade munisípiu Dili, dezde Outubru 2022 até a data kada loron rekolla lixu 270 toneladas, ida ne’e ba de’it ida ne’ebé mak rekolla, ida ne’ebé mak sunu, soe ba valeta, soe iha mota tuun ba tasi ne’e lae ne’e la sura, dehan Prezidente Autoridade Munisípiu Dili.
Iha parte sorin Prezidente Autoridade Nacional de Licenciamento Ambiente (ANLA, I.P), António Lelo Taci hatete katak autoridade ANLA nia responsabilidade mak fiskaliza, monitoriza no emisaun lisensa ka lae ba aktividade dezenvolvimentu ekonómiku sira hotu ne’ebé iha indikasaun sei fo impaktu ba ambiente, inklui lixu iha Tibar, nune’e ANLA emite ona lisensa ba autoridade Munisípiu Dili iha sira nia projetu ba lixeiru Tibar mak projetu ateru kontroladu.
“Autoridade emite ona lisensa iha 10 de agostu 2022, mais antes ne’e prosesu naruk tebes, kauze ne’e hahú estudu iha kedas 2015 sa’e mai hosi proponente du projetu mak Ministériu Estatal maibé estudu ba impaktu ambiental ne’e mais ou menus sira hahú iha 2019 mai. Estudu sira ne’e inklui estudu fíziku, estudu biótiku ho sósiu-kultural nian.”
Iha aprezentasaun rezultadu estudu hosi proponente projetu, sira halo konsultasaun lubuk ida “to’o ikus konkui katak autoridade ANLA bele fo lisensa maibé ho kondisaun, siginifika katak lisensa ne’e hanesan instrumentu ida” katak ANLA fo autorizasaun ba Ministériu Estatal presiza halo tuir kondisaun lisensa ne’ebé mak iha.
“Planu projetu ne’e kuaze 10 anus, atu halo ateru kontroladu sira bolu dump side, ne’e entre 2021 até 2030, projetu ne’e nia durasaun. Ita nia esperansa katak, hanesan ita hotu hatene lixu Tibar la’os foin mak eziste agora, eziste kedas iha Indonézia nia tempu, até momentu ne’eba lixu Tibar ne’e lokalizasaun ne’e komunidade dook, bahkan laiha, mais komu ita imajina Indonézia hamutuk ho ita 24 anus, agora ita halo ona 24 anus kuaze ke alargamentu komunidade mos aumenta, entaun problema lixu ita presiza tau atensaun boot.”
“Iha planu jestaun Ambiental ba lisensa ne’e, kondisaun lisensa ne’e, husu para autoridade Dili hamutuk ho nia ekipa tékniku sira tenki halo monitorizasaun rutina konabá aspetu sira ne’ebé iha indikasaun kuandu la halo prevensaun bele fo impaktu ba bee rai okos, pur ezemplu, kontamina ba bee rai okos inklui mos ho biota sira seluk ne’ebé mak iha.”
“Lixu ne’e durante tinan 24 laiha jestaun, tanba ne’e mak Ministériu Estatal liu hosi Munisípiu Dili iha projetu ida, sira bolu ateru kontroladu, ne’e para atu halo jestaun hodi hadi’a preokupasaun ita hotu nian ne’ebé mak iha, maibé lisensa ambiente ne’e ami fo tinan rua, mais sira nia projetu planu tinan 10, ne’e signifika katak kada tinan rua-rua, sira tenki renova lisensa, mais antes renova kada fulan neen-neen sira tenki aprezenta relotóriu fulan neen, relatóriu fulan neen ne’e atu dehan saída, sira atu informa kondisaun saída mak agora da-dauk ne’e iha.”
“Sala satu point hosi sira nia relatóriu ne’e mak ternyata poluisaun ar ne’e sei eziste nafatin, tanba ne’e mak asaun nu’udar autoridade, ami servisu hamutuk fali ho sira hodi responde kestaun ne’e.” dehan Prezidente ANLA.
Iha sorin seluk Neon Metin halo entrevista ho Deputy Operational Manager Kompañia CHEC, Dion Gonçalves hatete, kompañia CHEC mak kompañia responsável prinsipal ba projetu ateru kontroladu ba lixeiru Tibar hamutuk ho kompañia lokal rua, PAX no PIONEER, iha ne’ebé PAX toma konta ba rekolla lixu, enkuantu PIONER hola konta ba halo konstrusaun nian. Inísiu kontratu kompañia responsável asina iha tinan 2020, maibé tanba kestaun balu, aktividade foin hahú iha fulan agostu 2023 ne’e. Projetu ne’e rasik kontratu ho durasaun tinan 10 ho governu no hafoin ne’e mak sei halo renovasaun.
Projetu ateru kontroladu ne’e hanesan projetu dahuluk iha Timor. Da-dauk ne’e kompañia CHEC foin hahú Existing Operation hodi hein konstrusaun foun hanaran New Facility, fasilidade ida halo hodi prevene kontaminasaun bee iha rai okos, atu akumula bee lixu (laxed) nian iha fatin ketak ida, sira mos iha gas collection, maibé tanba ita nia lixu ne’e ho kuatidade ki’ik nune’e gas hirak ne’e sunu fila-fali, la uza ba gas LPG (Liquefied petroleum gas) sira ne’e.
Konstrusaun ateru kontroladu ne’e sei ke’e ku’ak mais ou menus metru 7-8 no nahe lona sira iha rai okos hodi proteje lixu been ba rai okos, maibé antes ne’e kompañia halo ona estudu soil investigation no rezultadu hatudu katak bee sira kontaminadu ona hosi lixu ne’ebé soe iha tempu naruk nia laran. Seluk mak ahi-suar hanesan poluisaun boot tebes mak sunu ahi, nia suar ba to’o Dili no Tibar rasik.
“Iha laran ahi-suar komesa laiha, lixu sira ne’e ita halo rai ku’ak ida, depois ita hasa’e tiha rai, lixu ne’e ita fakar iha fatin, dudu mai rai ku’ak, ita haree fatin ne’e nakonu ita bolu covering ne’e ita uza rai mak taka para prevene ema labele sunu, animal sira labele han ou ema balu hakarak ba foti fali lixu ne’e.”
Kompañia foin hahú konstrusaun depot, hodi tau ekipamentu sira hodi uza iha futuru ba kolesaun lixu sira, hanesan iha aktividade ateru kontroladu preszia mákina ka kareta sira, hafoin ne’e mak hahú fali konstrusaun ba ateru kontroladu.
“Konstrusaun ne’e hotu, ita nahe ona geomembrane, lona ida ke mahar tebes, nia bele uza ba tempu naruk nia laran, bele tinan 100 nia laran, para ita tau ona first layer, ita uza ona clay, ita tau tahu belit hodi proteje fali geomembrane, ita fakar fali lixu iha leten, depois mákina boboot sira sei ba halo compact, nia hanesan fila-fali, to’o sai aas ona ita taka primeiru to’o konstrusaun ne’ebé ita halo ne’e nakonu, ita taka permanente ona, depois ita kuda fali du’ut, ai-oan iha leten nia sei sai green, bainhira fatin ne’e nakonu ita labele uza, ita uza fali ba cell 2, tuir fali mai sell 3, depois ita sei iha áre rezervadu boot tebes, ita nia estadu halo ona estudu konabá fatin sira ne’e, sei uza tempu naruk nia laran, bele-bele 25 anus hanesan ne’e.” dehan Manager Operation ba Neon Metin iha Tibar.
Nia hatutan katak, kompañia mak sei rekolla no halo separasaun hafoin ba ateru kontroladu. “Plastik ne’e tama ba iha doméstika ona ho lixu ida verdes ne’e ita produs sai fali kompos, depois de tama tetu hotu, mak fakar, hotu ita halo recycle hanesan lixu ida doméstika ita lori ba fakar, besi ka sasan ne’ebé ita la uza sei ba fakar iha land field ne’e ita halo ketak. Besik sira ne’e sei fa’an no green waste ne’e mak ita produs sai fali ba kompos.”
“Tuir estudu ne’ebé estadu halo cell primeiru nia bele han to’o tinan 10 foin nakonu, tanba ita bolu compact, lori fo’er ba fakar ita lori mákina ne’e sei hanehan, lixu atu mahar to’o ne’ebé mos nia sei sai ki’ik. Agora ita atu halo konstrusaun ne’e mos, iha estudu hatudu katak nia bele liu tinan 25 atu uza to’o fatin sira ne’e nakonu hotu, i nia área rezervadu mos sei iha.”
Konstrusaun ne’e sei hahú iha fulan outubru 2023 ho durasaun maius ou menus fulan ualu. Hafoin ne’e mak sei hahú kedas ho ateru kontroladu.
“Dala barak pasiente inan-aman sira hodi oan mai konsulta iha ne’e, sempre keluhan dehan impaktu hosi lixu, tanba lor-loron kuaze lixu ne’e ema sunu hela de’it, ahi suar ne’e sempre to’o sira. Balu iha kruzamentu bundaran, dala barak sira hodi labarik ki’ik mai iha ne’e sempre dehan, suar hosi sunu lixu ne’e, halo sira nia oan dala barak moras me’ar, dada iis araska, toba ladi’ak ne’e tanba lixu. Ema boot mos kuaze iha hotu, maske ita ema boot mais ita la aguenta ho buat seluk tama mai ita nia isin.”
Impaktu hosi lixu ne’e kauza primeiru mak ISPA, bele halai oi-tuan ba pneumonia, balun bele hamosu mos kabun moras tanba lalar, komunidade barak hela besik kedas iha ne’eba, lalar barak sira kaer fo’er no sira han la kontrola bele hetan moras.
Tuir dadus hosi Postu Saúde Tibar ne’ebé Neon Metin asesu total moras ISPA hamutuk 2399 (feto 1194 no mane 1205) hosi labarik idade 1 to’o 14. Tuir fali mak moras diareira ka tee been hamutuk 273 (feto 150 no mane 123) hosi labarik idade 1 to’o 14. Dadus ISPA no diareia ne’e reijstu iha tinan 2023 hosi fulan janeiru to’o agostu.
Nune’e mos Médiku Jeral Centro Saúde Formosa, Casamiro da Costa hatete, “konabá impaktu iha lixu, liu-liu iha Tibar, liu-liu ba komunidade sira ne’ebé hela besik iha Tibar, ni-nia impaktu mak ne’e, liu-liu bele hetan moras respiratóriu hanesan inus-been, dala ruma hal me’ar bebeik, bele mos nia komplikasaun halo pneumonia, ema ne’ebé ho Asma Bronkial bele moras krize liu-tan.”
“Lor-loron lixu ne’e iis, ema bele sunu tan iha ne’eba, entaun ahi suar sa’e sira bele, tanba pertukaran gas ladi’ak, oksijéniu ladi’ak, dala ruma ambiente laidi’ak, kaundu hetan moras respiratóriu ne’e bebeik ona komplika ba hetan pneumonia, moras krónika pulmaun ninian, Asma.”
Husi lixu ne’ebé iis, fo impaktu ba ferik-katuas no labariks sira. “Sira ne’ebé idade avansada ne’e sira nia imunidade ne’e tuun, fasil para atu hetan moras lalais ho labarik ki’ik-oan tanba sira imunidade ladun di’ak, nutrisaun ladun di’ak direitamente kaer lixu, kaer buat iis sira, entaun sira ne’e vulnerável liu atu hetan moras lalais.”
Entretantu tuir loja Chinhuang Yan Yan, sira la konsege soe fo’er iha lixeiru fatin ne’ebé Governu prepara ona tanba fo’er barak liu, maibe loja ne’e tau fo’er iha saku de’it maka nia kareta rasik tula lori ba soe iha Tibar.
“Ko’alia kona ba lixu iha loja ne’e la tetu kona ba KG tanba fatin lixeiru mak laiha maibé ami loja na’in tau iha karon de’it depois ami tau iha loja oin, ami nia kareta rasik iha mai tula lori ba liu Tibar,” hateten traballador loja Chinhuang Yan Yan, Rodinan Barros Batista
Nia dehan sira halo atividade negósiu barak liu mak ropa nune’e sira lixu nebé sira produs barak liu mak lixu plátiku, no semana ida dala ruma mak sira soe fo’er ba lixeiru Tibar.
Komunidade Aliansa Alves, husi Comoro, hatete, hanesan komunidade nia presiza duni tau lixu iha nia fatin tanba prevene hosi moras no halo ambiente mos. “Fo’er ne’ebé mak ami soe iha lixeiru fatin barak liu maka ai-tahan tanba ita dasa dader no loraik, tuir fali plastik no sira seluk.”
“Mensanjen ba komunidade Timor laran tomak, liu-liu sira ne’ebe hela iha sidade tantu iha Dili no munisípiu sira, atu lebele soe fo’er arbiru tanba ne’e tau fo’er iha ninia fatin lixeiru hodi nune’e bele prevene ita nia saúde no labele hamosu moras oioin.”
Lixu mak sei fo ameasa ba natureza, ba ema no animal sira nia moris, se los mak responsabiliza ba kauza ne’e. Asuntu ambientál sai problema mundiál, nasaun boot sira susar atu resolve, sa tan illa kiik hanesan Timor. Ema barak dehan illa Timor sei sai sidade lixu?
