Reportajen David da Costa & Juvinal Cabral
Cristina Ximenes nu’udar Jornalista husi jornal Indepedente, konta tuir, Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão hatan ho hirus, husu atu nonook, no labele husu tan perguntas, iha palacio prezidénsia. Akontesimentu ne’e akontese iha loron Kinta 4 Janeiru 2024, bainhira PM Xanana Gusmão hala’o enkontru regular ho Prezidente Repúblika (PR), Dr. José Ramos-Horta.
Ba Neon Metin Cristina haktuir katak bainhira nia husu pergunta tuir proyeksi ne’ebe redasaun Independent haruka, hodi husu konaba Orsamentu Jeral Estadu 2024, ne’ebe promulga ona husi Prezidente Repúblika, maibé to’o agora seidauk iha komisariu Komisaun Anti korupsaun (CAC) hodi tau matan ba iha orsamentu refere, tanba ne’e maka PM dehan komisariu atu haree nusa? no atu tau matan saida?
“PM seidauk hatan ha’u nia perguntas loos, entaun ha’u sei nafatin husu bainhira maka parlamentu ho governu iha komkordansia atu halo elisaun ba iha komisariu CAC, perguntas ne’e seidauk remata PM hakilar dehan o nonok ona, PM hatan hanesan ne’e mai ha’u. Maibé ha’u sei la hakiduk no tauk atu husu, saida mak PM hakilar ba iha ha’u,” Jornalista Cristina Ximenes husi Jornal Indepeden konta Tuir ba Neon metin iha farol, Segunda 8/01/2024.
Ba Neon Metin nia hato’o nia sentimentu tauk nu’udar jornalista feto, tanba lider boot ida mak hakilar, no banhira la’o iha publiku senti tauk nafatin, tanba ema boot no nia iha eskultu ne’ebé maka tuir nia iha,
“Hau tauk mak ida ne’e, maibé sei la hakiduk kona-ba tauk sira ne’e, no sei kontinua hala’o knaar jornalista nian ba oin nafatin”, dehan Cristina ba Neon Metin, iha loron 8/01/2024
Nia dehan tan bainhira nia hakilar dehan nonook, “Iha ne’e kedas ha’u senti tauk uituan ona, tanba ha’u nu’udar feto, husu hanesan ne’e ba ema boot, entaun ha’u sente hanesan tauk, maibé ida ne’e hanesan knaar jornalista ha’u kontinua husu nafatin no ha’u la tauk, ida ne’e maka ha’u sei kontinua ba oin nafatin, no sei la hakiduk kona-ba saida mak PM hakilar ba iha ha’u,” nia espresa.
Nune’e nia mos husu ba kolega jornalista sira, liu-liu ba kolega jornalista feto sira labele tauk ba ema makaer sira nia dezisaun ka bainhira husu sira maka hakilar jornalista, labele tauk, tanba jornalista nia papel mak atu husu ba makaer sira, no jornalista maka sai nu’udar matan tilun ibun ba povu, entaun saida mak jornalista husu ne’e, bazeia ba povu nia preokupasaun.
Presidente Assosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), Zevonia Vieira dehan, ema hotu hatene katak preokupasaun públiku nian nu’udar interese públiku nian, entaun media nu’udar pillar importante ida iha nasaun demokrátiku, nune jornalista nia iha devér, iha obrigasaun atu lori preokupasaun públiku no sosiedade nian, hodi halo konfirma fila fali ba lideransa sira sira ne’ebé agora daudaun ukun hela, ba se de’it, la’ós ba governu deit, ba hotu-hotu ne’ebé servisu institutusaun públiku nian, nia iha devér atu responde ba preokupasaun ne’ebé jornalista husu.
Tanba pergunta no preokupasaun ida jornalista husu ne’e lá’os ba interese jornalista nian, maibé interese públiku nian, lori asuntu no preokupasaun problema sira ne’ebé sai diskusaun iha públiku nia leet, kona-ba asuntu importante sira kona-ba korrupsaun, asuntu sosiál sira seluk, ne’ebé sidadaun sira kontinua protesta ka kritika. Tanba Jornalista iha papél duni atu husu, entaun laiha pergunta ida ne’ebé beik husi jornalista, ema sira tenke responde duni saida mak jornalista sira husu.
“Jornalista iha devér atu husu pergunta, tanba ita mak sai hanesan ponte, jornalista la halo salah bainhira husu perguntas hirak ne’e,” nia hateten.
Iha erra dijitál ema uza facebook hodi hato’o sira nia preokupasaun, hanoin kritiku sira, sujestaun, saida de’it entaun observasaun ne’ebé jornalista sira haree no akompaña, nia iha devér atu lori fila fali asuntu ne’e ba konfirma Primeiru Ministru ka Prezidente Repúblika, ba govenante sira ne’ebé ukun ou se de’it nia tenke responde no labele ho hakilar.
“Lideransa ho jornalista sira tenke iha komunikasaun di’ak ho jornalista sira iha situasaun saida de’it, se bainhira ema balun iha nia podér hodi hatauk ka hakilar jornalista sira, signifika ita limite ona liberdade imprensa iha Timor, presiza hanoin katak ita nia liberdade imprensa iha Timor ne’e hatudu duni index di’ak, ita iha sudeste aziatiku ita kontinua sai ranking ida, tanba ita nia liberdade imprensa di’ak, ita seidauk iha jornalista ida ne’ebé ema lori ba komarka, ita seidauk iha jornalista ida ne’ebé ema oho ka na’ok lakon, maibé iha era digital agora intimidasaun liuhusi plataforma digital nee komesa hatudu, ne’e sai risku ida ba jornalista mos”, dehan Zevonia
Nia hatutan se ema hakilar jornalista iha tempu entrevista, ema intimida, terror ka ameasa jornalista iha sosiál media ka plataforma digital ne’e parte husi intimidasaun ona, no AJTL iha papel kontinua halo advokasia hodi halakon ida ne’e, no kontinua promove liberdade imprensa no espresaun iha Timor-Leste, tanba ne’e parte husi prinsípiu direitu umanus.
“Ita tenke fó hanoin bei-beik ba ukun na’in sira atu koopera di’ak liu ho jornalista sira, atu pergunta saida de’it mak jornalista husu ne’e tenke responde ho di’ak tanba sira ukun povu, no sira presiza responde ba povu nia nesesidade no kontinua respeita liberdade imprensa. Sira presiza kolabora, la’ós iha eleisaun de’it mak sira haree jornalista sira di’ak, maibé iha kualkér situasaun saida de’it, sira tenke hatan ba jornalista sira nia pergunta ne’ebé la ho ameasa ka la halo tauk jornalista sira,” tenik nia.
Se situasaun ida ne’e kontinua akontese, sei halo jornalista barak mak sei la brani atu husu perguntas krítiku sira, no bele halo ita nia dezenvolvimentu media tun tan. Oras ne’e daudauk tuir relatóriu Reporters Without Borders (RwB) tinan 2023, hatudu katak index ba liberdade imprensa iha sudeste aziátiku Timor-Leste kontinua hetan ranking ida, no iha global tama iha Top 10 ka ranking 10.
