Reportajen Ekipa Neon Metin
Ohin (9/12), mundo tomak selebra Loron Internasional kontra Korupsaun. Timor-Leste selebra loron ne’e ba dala 12 ona, no Komisaun Anti Korupsaun halao serbisu tinan 14 ona. Maski atinji ona susesu balun maibe esforsu atu kontinua mantein atinjimentu ne’e hafoer tiha ona ho prosesu hili Komisariu KAK, Rui Pereira dos Santos, nudar militante no membru Komisaun Juridisaun CNRT nian.
Iha seminar loron ohin nian ho tema, “Kompromisu Estadu Hodi Luta Kontra Korupsaun ba Prosperiedade Povu Nian”, hodi Selebra Loron Internasioal Anti Korupsaun nian, Jornalista Neon Metin husu perguntas ba Komisariu Rui kona ba asuntu independensia KAK nian. Maibe Komisariu Rui dehan, “Hau labele responde ba ida ne’e”.
Independensia instituisaun KAK ho ninia lideransa questionavel tebes duni no bainhira kontinua hanesan ne’e sei hamosu diskonfiansa publik nian ba instituisaun ida ne’e. Saida mak publik questiona ne’e iha razaun tanba instituisaun ida ne’e harii ho serbisu espesifiku atu kombate korupsaun, no salva povu nia riku soin.
Konvensaun Nasoens Unidas Nian ba Kombate Korupsaun (UNCAC) nia artigu balun espesfikamente koalia kona ba independensia orgaun no pesoal sira ne’ebe serbisu hodi kombate korupsaun. UNCAC ne’e Timor-Leste asina iha 2003, no ratifika hosi Parlamentu Nasional iha 2008, maibe implementasaun sira lao ses hosi saida mak estadu aseita tuir padraun internasional nian na kombate korupsaun.
UNCAC nia artigu 36 dehan nune,”Estadu parte ida-idak tenke, tuir prinsipius fundamental sistema legal estadu nian, garante existensia hosi orgaun ida ka orgaun sira ka ema ne’ebe serbisu ba kombate korupsaun liu hosi exekusaun lei. Orgaun ne’e ka orgaun sira ne’e ka ema ne’ebe halo serbisu tenke garante sira nesesariu independensia, tuir prinsipius fundamental sistema legal estadu nian, hodi bele halao sira nia funsaun efetivamente no la iha influensia. Ema sira ne’ebe serbisu iha orgaun ne’e ka orgaun sira ne’e tenke formasaun apropriadu no iha rekursu ba halao sira nia serbisu.”
Independensia tuir UNCAC ne’e refere ba livre hosi influensia politika, ekonomia, no presaun sosial sira ne’ebe bele kompremete sira nia imparsialidade ka prosesu foti desizaun. Objetivu hosi independensia KAK nian ne’e atu garante katak esforsu ba kombate korupsaun mak sai nudar objetivu, atu efetivu liu, no mantein konfiansa publik nian, justu no konfiavel.
Dubidas Neon Metin nian ba independensia KAK hahu kedas hosi prosesu kandidatura. Iha loron dahuluk (17/08), bainhira Komisariu Rui tama kantor, Neon Metin manda karta no husu kedas atu halo podcast ho Komisariu hodi koalia kona asuntu ne’ebe liga ho eleisaun no serbisu kombate korupsaun nian. Xefe Redasaun hetan komunikasaun hosi Komisariu via telefone hodi hatete katak agora dadaun Komisariu seidauk sei foka lai ba serbisu internal no fo tempu fulan ida nune’e mak halo podcast ho Neon Metin. Liu tiha fulan ida, Xefe Redasaun Neon Metin manda fali mensajen hosi Whatsapp husu fali tempu ba podcast, maibe Komisariu Rui haree deit no la fo resposta ruma.
Jornalista Neon Metin ne’ebe hasoru Komisariu Rui husu perguntas kona ba involvementu Komisariu Rui nian iha Partidu CNRT. Komisariu Rui la nega ida ne’e, Rui mos nudar komisariu ida iha partidu CNRT laran.
“Iha partidu hau laos membru CPN (Komisaun Politiku Nasional), hanesan Komisariu deit. Komisariu iha ne’ebá ne’e hanesan ema profisonal, ne’e laos komisariu mesak deit. O nia maun Silveiro Pinto mos iha ne’ebá hotu, ema lubuk boot iha ne’ebá hotu, ne’e membru KAP baibain la tur iha estrutura,” Komisariu KAK, Rui Pereira esplika.
Rui mos hatutan dehan “Komisariu ne’e ema kikoan ida. Desde partidu hari, ami nu’udar ema profisional iha ne’ebá, saida maka sira presiza ami fo apoiu, laos tama iha estrutura inti partidu nia. Ne’e lae, ne’e hanesan membru KJP baibain.”
Oinsa Komisariu Rui esplika katak nia ema professional iha partidu se iha nia Facebook nia publika foto sira ne’ebe laos serbisu professional nian maibe involvementu ninian iha kampana CNRT nian tempu liuba? Karik Rui atu dehan katak nia nudar ema professional partidu CNRT nian, laos professional nudar jurista ka seluk.
Maski Rui Pereira sai ona Komisariu KAK maibe publik kontinua kestiona kona ba imparsialidade Komisariu KAK tan nia mai hosi partidu CNRT. Karik bankada governo nian iha Parlamentu Nasional mos haree vantajen hosi hili ema ne’ebe asosia ho partidu CNRT.
“Buat ne’ebé publiku preokupa mak ne’e, ema se deit bele ba, maibe ema ne’ebé ba tenke priense rekezitus ne’ebé lei ejiji. Iha artigu 8 alinea 2 husi lei numeiru 8/2009 ne’ebé altera tiha ona, ho lei numeiru 1/2024, iha ne’eba rekezitu elejibilidade ne’e tenke ema ne’ebé indepedente no imparsial, la asosia ho partidu politiku ruma”, Luis Sampaio, eis-Komisariu KAK esplika (21/06).
Tuir Luis maski governu propoin ona ema ne’ebe iha afiliasaun ba partidu, Parlamentu Nasional iha kompetensia atu verifika, estuda, analiza figura ne’ebé governu lori ba ho ninia meritu professional.
Maibe sertamente nudar komisariu ida iha partidu CNRT fo vantajen liu ba Rui hodi hetan previlejiu sai nudar Komisariu KAK. Opurtunidade ne’e la fasil ba hirak ne’ebe mak laos iha afiliasaun ho CNRT. Deputadu sira ne’ebe apoio governo, hosi partidu CNRT ho PD, halo esforsu hotu-hotu hodi lori Rui ba sai Komisariu KAK, inklui halo mudansa ba Lei nú.8/2009 15 Jullu kona ba Komisaun Anti Korupsaun.
Antes ne’e, kandidatura Rui nian governo hatama iha 5 Marsu 2024 nudar kandidatu uniku, maibe tuir Lei ne’ebe seidauk altera ne’e Parlamentu Nasional labele hili Komisariu KAK bainhira prezensa deputadu sira iha la to’o 49. Ho nune’e governo aprova fali proposta mudansa ba Lei nú.8/2009 15 Jullu iha 27 Marsu 2024. Ho mudansa ne’e la presija ona prezensa deputadu nain 49 hodi hili Komisariu KAK, presija deit deputadu nain 33 deit naton ona. Esforsu ba halo mudansa ne’e mos liu hosi Plenaria Extraordinari, hodi halo diskusaun ba mudansa lei ne’ebe governo hatama Iha 12 Abril 2024. President da Republika, Jose Ramos Horta, promulga tiha mudansa ba lei ne’e 13 Maiu 2024.
Maski Rui eleje ona no halao ona funsaun maibe prosesu hili Komisariu ne’e rasik nakonu tiha ona ho tendensia politik no mos violasaun ba Lei KAK rasik ne’ebe hatete katak governo tenke husu ba Parlamentu Nasional atu hili fila fali Komisariu KAK kleur liu loron 30 nia laran molok mandatu komisariu nian ramata.
Oras ne’e dadaun independensia lideransa Komisariu KAK nian sai preokupasaun bo’ot publik ninian. Iha Facebook CAC ninian (18 Abril 2024), Pontu Fokal ba Konvensaun Nasoens Unidas Kontra Korupsaun (UNCAC), Alexandre Freitas, nudar mos staf KAK nian, kestiona tiha ona imparsialidade Komisariu CAC bainhira Parlamentu Nasional hili deit ho maioria absoluta. Alexandre mos hatete katak alterasaun ba Lei nú.8/2009 15 Jullu ne’e rasik la konsidera ona prinsipiu independensia orgaun prevensaun korupsaun nian nudar hatete iha Artigu 6, pontu 2, no artigu 36 UNCAC nian, no mos artigu 3 no mos artigu 8 pontu 2 Lei nú.8/2009 ne’ebe hatete momoos katak, “Kandidatu komisáriu KAK tenki rekuñesidu ninia independénsia no imparsialidade ne’ebé ho nivél ás”.
Parlamentu Nasional la preokupa ho preokupasaun publik nian, sosiedade civil ka peritu sira nian. Ba Parlamentu Nasional CAC tenke halao sira nia funsaun tan paradu tiha ona tinan ida liu. Ho nune’e, ho mudansa sira mak fo benefisiu ba partidu governu nian, Parlamentu Nasional konsege aprova alterasaun lei no halo eleisaun ba Komisariu KAK, pakote uniku. Rui Pereira Soares eleje nudar Komisariu KAK iha Parlamentu Nasional, 26 Junho 2024 ho votus 41, hosi Bankada CNRT, PD ho KHUNTO.
Hosi FRETILIN, partidu opozisaun iha Parlamentu Nasional hatete katak lei la dehan katak Komisariu KAK labele mai hosi Partidu, maibe lei koalia kona ba independensia no imparsialidade. Iha dubidas katak Komisariu KAK eleitu sei halo nia serbisu ho independente no imparsial.
“Hau hatene nia (Rui Pereira.red) membru Komisaun Judisiariu Partidu CNRT nian. Klaru lei la dehan Komisariu labele mai hosi partidu, maibe lei hateten deit kona-ba indepedensia no imparsialidade. Portantu se nia ema partidu nian, tanba sira maka maioria iha Parlamentu Nasional, depois maka ita haree nia lalaok, nia ne’e indepedente no imparsial kalae?. O que certu nia ema partidu. Nia membru komisaun juridiku partidu CNRT nian. Hau laiha grantia ida katak nia sei imparsial no indepedente iha nian servisu”, Presidente Bankada FRETILIN, Aniceto Guterres esplika ba Neon Metin iha Parlamentu Nasionál (19/06).
Deklarasaun Bankada FRETILIN nian iha loron eleisaun ba Komisariu KAK mos hatete katak, artigu 11. (g) Lei no.1/2024 de 8 de Maio ne’ebe altera hosi Lei no.8/2009 de 15 Jullu, lei KAK nian ne’e hafraku funsaun Komisáriu KAK tanba Komisariu KAK bele hetan ezonerasaun hosi Parlamentu Nasionál bainhira nia promove investigasaun ruma hasoru membru Governu ka lideransa Partidu sira ne’ebé hola parte iha maioria Parlamentar ka iha Governu.
Argumentu ida ne’e mak desde kedas inisiu halo Bankada FRETILIN kontra idea hosi CNRT ne’ebé elemina rekezitu minimu iha lei anteriór hodi kontra natureza KAK nian hanesan polisia kriminál ida atu halo investigasaun ba krimi korrupsaun.
Forum ONG Timor-Leste (FONGTIL) rasik iha preokupasaun relasiona prosesu hili Komisariu KAK iha tempu ne’eba tan lori tempu naruk tebes, besik tinan ida liu no ida ne’e fo impaktu ba servisus KAK nian. Kandidatura ne’ebe propoin hosi governu mos nakonu ho tendensia politika.
“Sente triste oituan tanba governu tuir lei ne’ebé sira proposta ba kandidartura lori ba Parlamentu, maibe ita hatene kuandu too ona ba Parlamentu, ida ne’e prosesu politiku ona. Ami hanoin katak prosesu ida akontese ona ne’e kumplikadu oituan. Uza mekanismu tuan ne’e diak liu, tanba bele hetan apoiu husi instituisaun indepedente ida ne’ebe mak lobi, halo aproximasaun sira hodi hetan apoių mai husi bankada hotu-hotu. Nune’e bele fo nia kbit ba komisariu ne’e atu bele halao nia kna’ar ne’ebe indepedente no profisional”, Diretur Exekutivu FONGTIL, Valentin da Costa Pinto esplika ba Neon Metin (17/06).
FONGTIL mos sujere atu kandidatura ba Komisariu KAK bele loke konkursu. Labele liuhosi nomeasaun partidu. Nakloke ba ema hotu, atu ema ne’ebé prienxe rekejitus bele aplika depois mak PN fó teste atu ida. Sira ne’ebé pasa tenke aprezenta nia vizaun, misaun no estratejia politika kombate korupsaun ne’e oinsá, depois mak PN hili sé mak merese sai komisariu CAC.
Eis-Komisariu KAK, Luis Sampaio mos propoin atu kargu ne’ebé ho pezu boot no iha espetativa bo’ot hosi publiku nian ba sira diak liu iha nia prosesu propriu. Luis hanoin diak liu halo alterasaun ba prosesu kandidatura atu nune’e bele hetan ne’ebe diak no iha kredibilidade as hodi lidera KAK.
“Halo alterasaun no bele loke espasu atu harii komisaun ad-hoc, hanesan provizoriu deit, ho ema nain 5 ka 7, bele mai husi ema professional sira, akademista, sosiedade sivil, ema sira ne’ebé iha konesimentu ba seitor justisa, husi deputadu sira ho governu nia ema rasik. Sira ne’e bele sai ekipa juri ida atu halo selesaun ka taes. No prosesu ne’e loke ba publiku atu timoroan sira ne’ebé iha interese hakarak ho vontade duni atu aplika ba pozisaun ne’e. Prosesu selesaun ba dalan rua, bele entrevista husi ekipa ida ohin temi ne’e, atu hetan figura ne’ebé maka tuir lei haruka ne’e, aliende nia konesimentu professional nia meritu nia integridade nia relasaun ho sosial politika ne’e oinsa. Depois lori figura sira ne’e ba parlamentu nasional atu hetan lejitimidade, atu aprova tanba liuhusi prosesu ida seletivu no rigor. Ho ida ne’e mak sira lori ba plenaria PN atu fo posse.”
Index korupsaun Timor-Leste nian konsidera menus bainhira kompara ho nasaun seluk. Persepsaun Index Korupsaun nian (CPI) iha 2023 hatudu katak Timor-Leste tama iha numeru 70 hosi nasaun total 180 ho pontus 43 hosi 100. Dezafiu ida ne’ebe konsidera iha index ne’e mak dezafiu institusional hanesan saida mak akontese ho negosiasaun kona ba hili komisariu KAK nian no mos inatividade iha KAK tan la iha lideransa ba tempu naruk nia laran. Maski nune’e Timor-Leste halo avansu ida liu hosi aprovasaun ba Lei Mekanizmu ba Kombate no Prevene Korupsaun (Lei no.7/2020).
