Reportajen Juvinal Cabral
Etalvina de Araujo hela iha aldeia Da’emena, suku Abo, postu-administrativu Matebian, munisipiu Baukau, komunidade ne’e preukupa fos iha area rurais nia folin tun sa’e de’it maibe sira sosa nafatin tanba udan been ladi’ak sira labele halo natar no toos tenke sosa fos mak han.
“Iha ne’e ami baibain sosa fos 20kg folin $15.00 no 25kg folin $17.00 dalaruma tun fali ba $16.75 . Fos ne’e nia folin tun sa’e de’it tanba loja sira mos hola tutan nune’e fa’an ba ami, sira mos hetan lukru 0,25 centavos kada saku ida” dehan Etalvina iha nia rezidensia Aldeia Daemena ba jornalista Neon Metin.
Nia haktuir sira uma laran kuandu barak han lakleur hotu ona, dadaun ne’e sira nain haat maibe dalaruma han mos la to’o fulan ida fos saku ida hotu, tanba sira mos haki’ak animal sira tein ho ai tahan fo han mos ba fahi, asu.
“Ami sosa fos ne’e soru tais, hili kami, nuu no hakiak animal sira ne’e ba fa’an mak hodi sosa fos no selu oan sira nia eskola. Uluk ne’e fos 20Kg $11.00 dollar, 25Kg folin $15.00 dollar maibe agora ne’e folin ba mai de’it bainhira iha nasional mak folin sa’e, loja sira fa’an iha ne’e mos hetan lukru nune’e sira fa’an mos hetan oituan.”
Iha sorin seluk vendedor Virgilio Pinto da silva dehan baibain nia sosa fos ho 20Kg no 25kg kahur malu de’it hodi fa’an iha nia kios, nia hatun fos saku 50 ka 70 hanesan ne’e fa’an to’o fulan ida mak foin hotu.
“Fos 20kg uluk ne’e $12.50 ida 25kg ne’e $14.50 agora sa’e, loja boot sira tula mai fos 20kg fa’an $13.75 ami fa’an fali ba $14.00 ida 25kg $15.75 ami fa’an tutan $16.50. Ami fa’an fos hotu kleur tanba loja sira iha Baukau villa mos ho kareta mai fa’an fos iha ne’e” haktuir vendedor iha nia kios merkadu Laisorolai 07/03.
Vendedor ne’e preokupa maske folin fos sa’e maibe komunidade sira sosa nafatin, nia mos fa’an fos hetan lukru kada saku ida 0,25 centavos de’it, maibe hanesan uma laran barak dalaruma sira han suku ida ka rua lukru ba sira la iha.
“Ami fa’an sasan sembako kahur nune’e tempu bazar hanesan ne’e ami hetan netik $200 ka $300, maibe loron baibain ne’e hetan $50.00 ka $60.00”
Vendedor ne’e afirma osan sira ne’ebe nia fa’an hodi selu oan sira nia eskola, uja ba lia mate, lia moris no nesesidade uma laran.
“Ha’u nia oan nain 10 nain 2 mak remata ona universidade ida agora livre teoria, nain 2 mak ensino baziko no nain 2 dadaun iha banku ensino sekundariu, nain 2 seluk ki’ikoan iha ensino primaria ida ikun mak seidauk eskola.”
Liga ho fos nia folin iha sorin seluk autoridade Xefe Aldeia Da’emena, suku Abo, postu administrativu Matebian munisipiu Baukau, Joaquim Domingos Soares preukupa fos folin kada fulan sa’e, dadaun iha area rurais fos 25kg sa’e $17.00 to’o $18.00, ida seluk 20kg ne’e agora $14.00-$15.00.
“Ida ne’e mak preokupasaun komunidade folin fos sa’e hela de’it, ita haree ba sira fa’an sasan ne’e ba hola iha ‘agen’ mak fos folin sa’e kios no loja sira mos mai fa’an folin sa’e. Kada tinan ita observa uluk ne’e sa’e maibe ladun mais ida agora ne’e folin fos sa’e nafatin mak $17.00 no $18.00” dehan autoridade lokal iha nia rezidensia Daemena.
Xefe aldeia ne’e dehan nia baibain hola fos iha kios sira ne’ebe besik kompara uluk fos folin 20kg $12.00 no 25kg ne’e $15.00 agora sae liu ba $17.00 ate $18.00.
“Ami preokupa tebes ba folin sasan, rekomenda hela ba governu atu haree folin sasan sae hela iha ami nia komunidade nia leet. Karik governu iha planu fa’an fos baratu lori mai iha area rural atu nune’e kbiit laek sira hodi bele asesu folin fos baratu” autoridade lokal rekomenda
