“Ami demo to’o de’it oras hira nia laran, militar sira mai lulun tiha ami iha ne’e, hau haksoit ba moru leten mak tun, entaun militar sira see kilat, hau mos haksoit sai husi moru leten, kolega iha kraik mak simu, depois hotu sira lalin ami ho bus ba ona, ba hatama ami iha fatin ida sosial nian, sira sulan ami iha kadeia, tama hotu iha ne’eba, ami barak liu entaun hasai fali husik ami iha liur de’it, depois sira tula ami ba fali iha Cibubur, kalan ami toba iha ne’eba, depois hotu tiha ami ba PM-KRI, iha PM-KRI ami fila ba tuir tan demonstrasaun ida iha Menteri Kehakiman, demo ikus liu hau envolve mak ne’e iha fulan Juñu nia laran. Hotu tiha ami fila-fali ba Jogja”. Lucia do Rosario Pereira
La tauk hakilar viva..viva, haluhan han, tahan hamrok hamrik iha ain leten ho di firme hasoru military Indonesia, hodi ejize Timor nia ukan rasik an. Hateke borus kilat iha oin, hateke besik tanki tropas ne’ebe haleu sira, iha ulun laran prontu ona mate ka moris tenke ukun an. La tauk hakilar iha ema nia rain, hakilar iha “lafaek nia ibun”
Lucia do Rosario Pereira, naran kodigu “Radmila” hosi lian India signifika ‘serbisu ba povu’ nudar membru Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL) ne’ebe involve iha tinan 1996.
Lucia hahu nia eskola iha Jogjakarta iha tinan 1992, iha tempu ne’eba nia hetan bolsu estodu no hahu nia estudu iha Universidade Gadja Madah, foti fakuldade ekonomia ne’ebe foka ba estudu dezenvolvimentu.
Ba Neon Metin Lucia haktuir nia istoria bainhira desidi atu ba kontinua nia estudu iha Jogjakarta ho hanoin ida deit hakarak ba eskola, maibe bainhira to’o iha rai refere Lucia komesa muda hanoin, hodi involve nia an iha RENETIL hodi partisipa iha demonstrasaun ba luta ukun rasik an.
“Desde hau sei ki’ik to’o boot ita akompanhia situasaun ladi’ak, hanoin mos ba eskola atu hanoin futuru oinsa, maibe to’o iha Indonesia liga ho señior sira iha ne’eba, ami tur hamutuk, koalia konta istoria, depois sira husu hau situasaun Timor oinsa, tinan 1991, 1992 antes atu ba, akontese ona 12 Novembru 1991, entaun situasaun mos ladi’ak iha ne’eba, sai ba Indonesia hanesan mos ses husi situasaun iha Timor, maibe ladi’ak, entaun hetan oportunidade bolsu estudus ne’e, hau hanoin oportunidade di’ak ida ba hau, ne’e para atu kontinua hau nia estudu, to’o iha ne’eba haree situasaun Timor hanesan ne’e, hanesan joven ita laos ba hanoin de’it ba eskola, maibe ita hanoin mos ita nia rain iha ita nia matan laran. Hau hanoin, labele hanoin ba eskola de’it maibe ita tenki tama iha organizasaun ruma, para bele apoiu liberta ita nia patria, ita nia rain”, haktuir Lucia hodi lembra fila fali istoria pasadu.
Iha tempu ne’eba Lucia koko halo ligasaun ho kolega ativista Indonesia sira iha ne’eba no hamutuk estudante timoroan sira seluk iha ne’eba, hodi fo hanoin ba malu hodi halo buat ruma.
Hahu hosi ne’e Lucia mosu ona hanoin hodi involve an iha RENETIL, maske momentu ne’e Lucia hasoru difikuldade tanba tenke fahe tempu ba eskola no demonstrasaun, to’o ikus iha semester lima, nia hasoru hasoru difikuldade maibe la drop out (DO), maibe depois ne’e Lucia esforsu an fila fali ba nia estudu, hodi hakat liu tiha obstaklu no kontinua fila fali eskola iha tempu ne’eba.
Bainhira iha tinan 1996 Indonesia nia situasaun politika komesa manas tanba estudante universitariu Indonesia nian hamutuk ho ativista sira komesa hakilar hod hatun Prezidente Soeharto iha tempu ne’eba, hodi luta ba reformasi, ho ida ne’e estudante Timor sira mos hamutuk ho ativista Indonesia sira luta hamutuk hasoru rezim Soeharto no luta ba ukun rasik an.
Lucia kontinua involve iha demonstrasaun sira hamutuk ho membru RENETIL sira seluk, iha tinan 1998 Lucia konfesa katak nia la kontinua eskola ona, hodi tun ba dalan hakilar apoiu total reformasi no hakilar hodi hateten mate ka moris ukun rasik-an.
Lucia kontinua hanoin memoria sira ne’ebe sai nudar istoria iha nia moris, ba Neon Metin nia hateten tuir demonstrasaun maibe la tuir barak, maibe kuaze sempre tuir hela de’it iha Jogya mak barak no iha Jakarta tuir dala rua de’it.
Iha Jogja Lucia sempre ativu iha demonstrasaun no tuir mos demonstrasaun boot iha Jakarta, “ami demo to’o de’it oras hira nia laran, militar sira mai lulun tiha ami iha ne’e, hau haksoit ba moru leten mak tun, entaun militar sira see kilat, hau mos haksoit sai husi moru leten, kolega iha kraik mak simu, depois hotu sira lalin ami ho bus ba ona, ba hatama ami iha fatin ida sosial nian, sira sulan ami iha kadeia, tama hotu iha ne’eba, ami barak liu entaun hasai fali husik ami iha liur de’it, depois sira tula ami ba fali iha Cibubur, kalan ami toba iha ne’eba, depois hotu tiha ami ba PM-KRI, iha PM-KRI ami fila ba tuir tan demonstrasaun ida iha Menteri Kehakiman, demo ikus liu hau envolve mak ne’e iha fulan Juñu nia laran. Hotu tiha ami fila-fali ba Jogja”.
Iha situasaun difisil estudante timoroan sira preokupa liu ho feto maluk sira nia seguransa, tanba karik bele akontese violensia ruma hosi military Indonesia. Ba Neon Metin Lucia ho narak kodigu Radmila hateten feto bainhira halo demonstrasaun nia la hanoin nia-an, banhira akontese violasaun husi militar Indonesia, maibe nudar feto nia la tauk, nia buka mesak meius hodi hases-an de’it no ida-idak salva nia-an.
“Ita la hanoin oinsa atu asegura ita nia-an, wainhira akontese buat ruma ida-idak buka meius oinsa para ita bele dook husi akontese ruma, wainhira ami tuir demo mak iha asaun fiziku ruma ami tenki ses-an mesak, ida-idak salva ita nia-an, husi asaun fiziku tanba iha ne’eba demo sira semprot gas air mata”, hatutan Lucia ho memoria ne’ebe importante iha nia moris
Lembransa saida mak labele haluha to’o ohin loron, karik akontese volensia hosi military Indonesia? Ho dada iis naruk, hodi hanoin saida mak sai lembransa importante. Ba Neon Metin Lucia hateten ne’e barak, iha Jogja sempre akontese violensia hasoru ami, “demo ho asaun fiziku ne’e sempre iha, tanba ami demo militar sira mak sempre mai jaga. Ami ba demo iha provokasaun para iha asaun fiziku para bele sai berita, tanba iha momentu ne’eba ne’e laos hanoin ba demo de’it, maibe oinsa para ema mundu bele hatene, ita nia objetivu, ita mos kampanha, se kuandu laiha asaun fiziku ne’e signifika demo baibain de’it, ema jornalista sira la foti, point laiha ida, ne’ebe ami sempre provoka para iha asaun fiziku”.
Situasaun defisil ne’ebe Lucia ho nia maluk sira hasoru nakonu ho risku, tanba halo demonstrasaun iha ema nia rain, oinsa los mak bele salva an hosi military sira? maibe hanoin tauk ne’e laiha ona, tanba prontu ona hasoru mate ou moris.
“Gas air mata kona hau ne’e la sura ida, ne’e normal tanba ita hakarak ona, depois kolega mane sira mos iha ne’eba para defende ami. Iha tempu ida kolega mane sira ba hotu demo iha Kedutaan Ingris iha Jakarta, hau feto mesak, hau disidi-an hakarak ba tuir demo, iha fulan Abril-Maiu 1998 antes Soeharto tun”, tenik Lucia
Ba Lucia bainhira la partisipa iha demonstrasaun, sente buat ida falta iha nia moris, ho nune’e nia desidi nia a, hodi lao ho mane maluk sira, atu bele tuir demo. Lucia haktuir iha tempu ida bainhira nia tuir demo iha UGM, teki-teki military duni sira ho motor barak, ba Neon Metin Lucia hateten, “ami halai, ema mai sama hau nia sapatu, entaun hau monu latan tun, ema mai sama hau konta dehan hau mate, hau mai tuir demo ne’e mos hau mesak, kolega sira lahatene hau korlap, xefe sira mos lahatene hotu, at liu mak hau monu ne’e. Maibe hau la hateten sai ba kolega ho xefe sira, agora mak hau hatete sai”.
Lucia desidi tama iha RENETIL tanba nudar jovem ida, iha tempu ne’eba iha deit mehi ida katak hakarak ukun rasik-an, laos tur no estuda deit. Ba Lucia RENETIL nudar organizasaun estudante nian, ita bele envolve-an iha ne’eba para ita mos bele kontribui buat ruma, mesmu ki’ik mais ita mos kontribui ita nia ideias.
Memoria importante iha RENETIL tuir Lucia mak bainhira Lucia ba tuir kongresu ba datoluk nian iha Jakarta. Lucia tama iha komisaun organizador no dadalia ho saudozu Fernando Lasama nudar fundador RENETIL. Momentu iha kongresu iha tempu matabisu, Lucia tur hamutuk ho saudozu Lasama, no nia (Lasama) hateten ba Lucia ho lia fuan badak, “kuandu Timor ukun-an ona, membru RENETIL se de’it bele ba harii partidu hau apoiu, maibe kuandu dezenvolvimentu lao di’ak ona, hau mos hakarak deskansa”.
Lia fuan ne’ebe saudozu Lasama hatoo, bainhira fundador RENETIL ne’e mate, Lucia sente nia fila sedu los no lia fuan ne’e sempre iha Lucia nia fuan.
Luta ne’ebe Lucia ho maluk RENETIL sira halo, to’o duni nia rohan, bainhira Prezidente B.J Habibie foti desizaun atu halo eleisaun, hodi povu Timor hili referendum ou autonomi. Ba Neon Metin Lucia hateten, bainhira desizaun ne’e sai, nia fila mai Dili hodi tuir votasaun iha loron 30 Agostu 1999.
Hanesan membru RENETIL Lucia orgullu tanba maske sira lakon titlu maibe sira hetan patria, hosi sira nia luta ne’ebe mak halo iha Indonesia ka konnesidu ho hasoru “lafaek nia ibun”
“Bainhira rona rezultadu Timor manan hau kontenti los, tanba durante ita hakilar iha Indonesia, ita nia esforsu ne’e la saugati, maibe momentu ne’eba ita iha hela inimigu nia leet ita labele halo buat ida, kontenti mais iha laran de’it”, tenik Lucia
Hanesan joven feto ida ne’ebe involve iha RENETIL, Lucia aprende buat importante ida mak solidariedade, nasionalismu no patriotism. Motto “Antes de Titlu do que sem patria”.
“Hau hanoin motto ida ne’e importante, liberta tiha lai patria, hau hanoin titulu ne’e la importante iha momentu ne’eba, laos titulu mak importante ba ita, maibe liberta patria mak importante liu. Di’ak liu ita hakilar patria o morte ba liberta patria, duke ita hanoin ba eskola, ita hetan titulu ida, maibe depois ita hetan titulu ne’e ita lahetan buat ida. Iha tempu ne’e hau la konsege remata hau nia eskola, hau mai remata iha UNTL maibe lalais de’it la to’o tinan”, hateten Lucia.
Ohin loron Timor ukun an ona, ba Neon Metin Lucia hateten sira nia luta ba ukun rasik-an remata ona, ohin loron kontinua luta ba dezenvolvimentu, maibe Lucia triste ho juventude balun ne’ebe agora ladun fo importansia ba luta ne’ebe joven sira uluk halo.
“Ami lori to’o tiha ona liberta patria, agora joven sira iha RENETIL jerasaun foun sira tenki kontinua, sira mos tenki tur hanoin oinsa mak liberta povu husi ki’ak no mukit, ami hanesan buat ida karik ami lori to’o iha ne’e estafeta ba fali sira”, hateten Lucia.
Tuir membru RENETIL ne’e katak area edukasaun importante tebes, joven ohin loron tenke konsentra ba sira nia eskola. Realidade ne’ebe sei akontese katak kualidade edukasaun sedauk lao diak no presiza hadia, hodi nune’e bele investe joven sira ho kualidade iha futuru.
