Home Feature Emanuel Lakon Futuru Tanba Tenke Buka Moris, Peskiza Hosi ILO Liu 60%...

Emanuel Lakon Futuru Tanba Tenke Buka Moris, Peskiza Hosi ILO Liu 60% Traballu Infantil

520
0
Emanuel Ek dudu nia gerobak pentolan. [Foto: Adroaldo | 26.08.2020]

Reportazen Adroaldo ‘Saretukau’

“Grave liu mak labarik sira serbisu iha indústria ki’ik sira ho pursentu ne’ebé ki’ik liu. Maibé ida ne’e fo risku ba sira nia moris, hanesan kompañia uza labarik sira ba servisu liu oras, haruka labarik sira opera mákina boot sira”. Jacinto Caldas Belo

Lakon nia tempu ba eskola, lakon nia tempu halimar ho haksolok no nia tenke fo tempu barak liu dudu nia gerobak pentolan ho ain tanan, hakat liu Estrada publiku sira, hod hein ema ida sosa netik nia pentolan.

Emanuel Ek idade 15 mai hosi rai enklave Oe-cusse, nia desidi mai iha Dili hodi hatutan moris, karik iha Dili nia sente fasil liu hodi hetan dollar ida. Emanuel muda mai iha Dili hodi faan pentolan ho ambulante (gerobak) lor-loron.

Emanuel labele kontinua nia eskola, tanba moris ne’ebe uma laran hasoru la permiti nia hodi kontinua eskola, karik tuir Emanuel tempu to’o ona hodi nia sustenta nia uma laran, maske idade 5 tuir loloos tenke passa tempu iha eskola.

Tuir konvensun internasional art.25  konaba Direitu ba Edukasaun no Konstituisaun artigu 59 konaba direitu ba edukasaun no kultura, ne’ebe hateten estadu rekoñese no garante sidadaun hotu nia direitu ba edukasaun no kultura, nune’e mós harii sistema ensinu báziku universál, obrigatóriu no wainhira bele, saugati, tuir lei haruka.

Artigu no konvensaun internasional ne’e la vale ba Emanuel, tanba moris ne’ebe nia hasoru la fo tempu ba nia atu goza nia direitu hanesan sidadaun ida.

Emanuel nia naran estimadu mak Ema,  bainhira hateke ba nia matan laran hatudu nia koleng tanba tenke lao lor-loron, no loron matan tenke sunu nia kulit, halo Ema nia isin sente la naroman maibe Ema la preokupa ho nia kondisaun fiziku, maske koleng no sente loron tiru nia kulit, maibe tenke hatutan moris, ida ne’e mak iha Ema nia ulun.

Ema iha maun alin nain tolu, nia mak oan mane dahuluk, nia alin nain rua  hela iha Oe-cusse ho nia inan-aman sira. Emanuel moris hosi agrikultor nia oan, ho nune’e nia inan-aman laiha kbiit atu hatama nia iha eskola.

Neon Metin dadalia ho Emanuel tanbasa lakohi eskola, ba Neon Metin ho kalma nia hatan, “ha’u la eskola tanba ha’u nia abo mak lakohi ha’u atu eskola, nia hakarak ha’u lalika eskola ida”.

Karik kondisaun ekonomia mak halo mak Emanuel labele eskola no nia abo la fo nia ba eskola? Ema mai iha Dili fulan tolu ona, hodi faan nia primu nian pentolan.

“Ha’u fa’an pentolan ne’e ha’u nia maun mak haruka. Ha’u iha foho hela, ha’u nia maun dehan mai Díli fa’an pentolan, ne’e mak ha’u mai ne’e. Hosi Oe-cusse mai Díli ha’u hela ho ha’u nia maen nia maun nia oan. Ha’u fa’an hotu osan fo ba ha’u nia maun, kada fulan mak ha’u nia maun selu ha’u $80.00, bai-bain ha’u fa’an ne’e loron ida hetan $30-$35”, tenik Emanuel ho hamansa moe ba Neon Metin iha merkadu Taibesi, kuarta 19/08.

Lao tuir dalan Emanuel kontinua hakilar hodi hateten pentolan…pentolan..pentolan hodi nune’e karik ema balun kang hakarak han, bele sosa netik. Emanule lor-loron oras tuku 09:00 dader sai ona hosi uma iha Kuluhun no lao tun ba faan iha Bidau, tesik lao ba Kaikoli, Likintai no ikus tesik mai merkadu Taibesi to’o kalan boot.

“Ha’u fa’an ne’e ha’u la’o ne-neik de’it, to’o meiu dia ha’u ba han iha uma, pois mak kontinua sai ba fa’an fali, tuir nafatin dalan ne’ebé ha’u liu. Tuku 2 ka tuku 3 ha’u to’o iha merkadu Taibesi, ha’u para fa’an iha ne’e to’o kalan tuku 7 ka 8 mak ha’u fila ba uma”, dehan Emanuel.

Neon Metin kontinua dadalia ba nia, osan ne’ebe o simu halo ba saida? Ba Neon Metin Emanule hateten, “ha’u la halo buat ida, ha’u haruka ba ha’u nia ama iha Oe-cusse de’it”.

Relasiona ho situasaun ida ne’e, Neon Metin halo entrevista ho Koordenador Projetu Avansu Sosial, Promosaun Serbisu Desente International Labour Organizasaun (ILO), Jacinto Caldas Belo hateten iha tinan 206 ILO apoiu  Sekretariu Estadu Formasaun no Empregu (SEFOPE) no Diresaun Jeral Estatístika iha Ministériu Finansas nia okos iha momentu ne’ebá, halo peskiza boot ida atu hatene situasaun traballu infantil iha Timor-Leste no iha Outubru 2019, konsege lansa rezultadu peskiza ne’ebé interesante tebes no hetan dadus no infomasaun barak konabá situasaun traballu infatil iha Timor.

Pontu importante hosi peskiza ne’e hateten katak 60% liu traballu infantil iha Timor, ne’e katak labarik sei envolve an iha traballu. Ita ko’alia traballu infantil ne’e katak labarik sira envolve iha idade 18 mai kraik. Peskiza nia alvu mak labarik hosi tinan 5-17 no tinan 15-17. Labarik sira ne’e mak barak deskobre iha traballu infantil ne’e.

Emanule ho nia kolega sira hosi Oe-cusse ne’ebe fila liman iha Dili. [Foto: Adroaldo | 26.08.2020]

Jacinto dehan area tolu mak importante tebes ka sai hanesan área dominante ba labarik sira envolve iha laran, primeiru Agrukultura, peskas no negósiu móvel sira,  hanesan alin sira ne’ebé fa’an manu tolun, pulsa, sigaru, dudu gerobak iha Díli laran, pentolan sira ne’e iha espasu boot sira iha Díli, luron sira ne’e, balun hosi uma tama uma.

Nia hatutan iha peskiza ne’e nota munisípiu lima mak sai mellor ne’ebé ita hetan katak labarik nia númeru servisu ne’e barak. Primeiru mak Díli, segundu munisípiu Ermera, labarik barak liu ne’ebe iha tempu kolleta kafé, labarik barak apoiu sira nia inan aman, atu hetan rendimentu ka suplementu redimentu ka income família nian, entau labarik sira envolve iha ku’u kafé ne’e. Tuir fali mak Munisípiu Aileu, RAEOA no Lautem. Munisípiu lima ne’e sai hanesan mellor ne’ebé ita hetan traballu infantil ne’e barak tebes.

Nia hateten traballu infantil ne’e labarik sira uza sira nia tempu barak liu serbisu duke ba eskola, balu abandona eskola, ba servisu iha agrikultura no fa’an sasan hodi ajuda sira nia inan-aman.

Traballu infantil katak labarik sira ne’ebe ho idadek kiik, envolve iha serbisu ne’ebe todan, bele fo serbisu ba sira nia moris, depois abandona sira nia eskola, tanba sira tenki ba servisu para ajuda inan-aman atu hetan osan, hodi bele sustenta sira nia família.

Jacinto mos dehan grave liu mak labarik sira serbisu iha indústria ki’ik sira ho pursentu ne’ebé ki’ik liu. Maibé ida ne’e fo risku ba sira nia moris, hanesan kompañia uza labarik sira ba servisu liu oras, haruka labarik sira opera mákina boot sira.

ILO preokupa tanba traballu infantil iha Timor simplesmente sai ona situasaun ne’ebe tenki bolu ema hotu nia atensaun, tanba fo risku ba vida labarik sira nian, labarik sira tenki abandona eskola, entaun la fokus ba sira nia edukasaun.

ILO hamutuk no SEFOPE ho parseiru sira seluk ne’e, halo esforsu tomak halo sosializasaun nafatin, fo konsentizasaun sira, para sira nia inan-aman bele hatene saída mak traballu infantil, hatene oinsá prevene labarik sira servisu sedu, sira hatene risku kuandu husik sira nia oan ba serbisu, la ba eskola ne’e saída, ba servisu iha fatin ne’ebé fo risku ne’e fo impaktu ladi’ak ba labarik sira nia saúde, labarik sira nia mentalidade, dezenvolvimentu mental no ladi’ak ba labarik sira nia futuru.

ILO nia misaun ba problema ne’e mak buka solusaun ne’e integradu, Ministériu hotu tenki apoiu, ezemplu inan-aman iha foho ka rural, oinsá mak governu tenki apoiu sira nia moris no sira nia ekonomia.

“Ita la’os kura de’it, maibé ita mos prevene para buat ne’e labele mosu, oinsá inan-aman sira hatene para prevene sira nia oan sira ba serbisu, maibé sira dehan ami nia oan la ba serbisu la ajuda ami, ami la iha osan para sustenta ami nia moris. Ne’e perguta boot ida, sai hanesan traballu ida ba ema hotu, atu hanoin lisuk hosi ema hotu”, hateten Jacinto ba Neon Metin

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here