Reportazen Adroaldo ‘Saretukau’
“Grave liu mak labarik sira serbisu iha indústria ki’ik sira ho porsentu ne’ebé ki’ik liu. Maibé ida ne’e fó risku ba sira nia moris, hanesan kompañia uza labarik sira ba servisu liu oras, haruka labarik sira opera mákina boot sira”. Jacinto Caldas Belo
Lakon nia tempu ba eskola, lakon nia tempu halimar ho haksolok no nia tenke fó tempu barak liu dudu nia gerobak pentolan ho ain tanan, hakat liu Estrada públiku sira, hodi hein ema ida sosa netik nia pentolan.
Emanuel Ek idade 15 mai hosi rai enklave Oe-cusse, nia deside mai iha Dili hodi hatutan moris, karik iha Dili nia sente fasil liu hodi hetan dollar ida. Emanuel muda mai iha Dili hodi fa’an pentolan ho ambulante (gerobak) lor-loron.
Emanuel labele kontinua nia eskola, tanba moris ne’ebé uma laran hasoru la permite nia hodi kontinua eskola, karik tuir Emanuel tempu to’o ona hodi nia sustenta nia uma laran, maski idade 5 tuir loloos tenke pasa tempu iha eskola.
Tuir konvensaun internasionál art.25 konaba Direitu ba Edukasaun no Konstituisaun artigu 59 konaba direitu ba edukasaun no kultura, ne’ebé hateten estadu rekoñese no garante sidadaun hotu nia direitu ba edukasaun no kultura, nune’e mós harii sistema ensinu báziku universál, obrigatóriu no bainhira bele, saugati, tuir lei haruka.
Artigu no konvensaun internasionál ne’e la vale ba Emanuel, tanba moris ne’ebé nia hasoru la fó tempu ba nia atu goza nia direitu hanesan sidadaun ida.
Emanuel nia naran estimadu mak Ema, bainhira hateke ba nia matan laran hatudu nia kolen tanba tenke lao lor-loron, no loron matan tenke sunu nia kulit, halo Ema nia isin sente la naroman maibé Ema la preokupa ho nia kondisaun fíziku, maski kolen no sente loron tiru nia kulit, maibé tenke hatutan moris, ida ne’e mak iha Ema nia ulun.
Ema iha maun alin na’in tolu, nia mak oan mane dahuluk, nia alin na’in rua hela iha Oe-cusse ho nia inan-aman sira. Emanuel moris hosi agrikultór nia oan, ho nune’e nia inan-aman laiha kbiit atu hatama nia iha eskola.
Neon Metin dada lia ho Emanuel tanbasá lakohi eskola, ba Neon Metin ho kalma nia hatán, “ha’u la eskola tanba ha’u nia abo mak lakohi ha’u atu eskola, nia hakarak ha’u lalika eskola ida”.
Karik kondisaun ekonomia mak halo mak Emanuel labele eskola no nia abo la fó nia ba eskola? Ema mai iha Dili fulan tolu ona, hodi fa’an nia primu nian pentolan.
“Ha’u fa’an pentolan ne’e ha’u nia maun mak haruka. Ha’u iha foho hela, ha’u nia maun dehan mai Díli fa’an pentolan, ne’e mak ha’u mai ne’e. Hosi Oe-cusse mai Díli ha’u hela ho ha’u nia mae nia maun nia oan. Ha’u fa’an hotu osan fó ba ha’u nia maun, kada fulan mak ha’u nia maun selu ha’u $80.00, bai-bain ha’u fa’an ne’e loron ida hetan $30-$35”, tenik Emanuel ho hamnasa moe ba Neon Metin iha merkadu Taibesi, kuarta 19/08.
Lao tuir dalan Emanuel kontinua hakilar hodi hateten pentolan…pentolan..pentolan hodi nune’e karik ema balun kang hakarak han, bele sosa netik. Emanule lor-loron oras tuku 09:00 dadeer sai ona hosi uma iha Kuluhun no lao tun ba faan iha Bidau, tesik lao ba Kaikoli, Likintai no ikus tesik mai merkadu Taibesi to’o kalan boot.
“Ha’u fa’an ne’e ha’u la’o ne-neik de’it, to’o meiu dia ha’u ba han iha uma, pois mak kontinua sai ba fa’an fali, tuir nafatin dalan ne’ebé ha’u liu. Tuku 2 ka tuku 3 ha’u to’o iha merkadu Taibesi, ha’u para fa’an iha ne’e to’o kalan tuku 7 ka 8 mak ha’u fila ba uma”, dehan Emanuel.
Neon Metin kontinua dada lia ba nia, osan ne’ebé o simu halo ba saida? Ba Neon Metin Emanule hateten, “ha’u la halo buat ida, ha’u haruka ba ha’u nia ama iha Oe-cusse de’it”.
Relasiona ho situasaun ida ne’e, Neon Metin halo entrevista ho Koordenadór Projetu Avansu Sosial, Promosaun Serbisu Desente International Labour Organizasaun (ILO), Jacinto Caldas Belo hateten iha tinan 206 ILO apoiu Sekretáriu Estadu Formasaun no Empregu (SEFOPE) no Diresaun Jeral Estatístika iha Ministériu Finansas nia okos iha momentu ne’ebá, halo peskiza boot ida atu hatene situasaun traballu infantil iha Timor-Leste no iha Outubru 2019, konsege lansa rezultadu peskiza ne’ebé interesante tebes no hetan dadus no informasaun barak konaba situasaun traballu infantíl iha Timor.
Pontu importante hosi peskiza ne’e hateten katak 60% liu traballu infantíl iha Timor, ne’e katak labarik sei envolve an iha traballu. Ita ko’alia traballu infantíl ne’e katak labarik sira envolve iha idade 18 mai kraik. Peskiza nia alvu mak labarik hosi tinan 5-17 no tinan 15-17. Labarik sira ne’e mak barak deskobre iha traballu infantíl ne’e.
Jacinto dehan area tolu mak importante tebes ka sai hanesan área dominante ba labarik sira envolve iha laran, primeiru Agrikultura, peska no negósiu movel sira, hanesan alin sira ne’ebé fa’an manu tolun, pulsa, sigaru, dudu gerobak iha Díli laran, pentolan sira ne’e iha espasu boot sira iha Díli, lurón sira ne’e, balun hosi uma tama uma.
Nia hatutan iha peskiza ne’e nota munisípiu lima mak sai melor ne’ebé ita hetan katak labarik nia númeru servisu ne’e barak. Primeiru mak Díli, segundu munisípiu Ermera, labarik barak liu ne’ebé iha tempu koleta kafé, labarik barak apoiu sira nia inan aman, atu hetan rendimentu ka suplementu rendimentu ka income família nian, entaun labarik sira envolve iha ku’u kafé ne’e. Tuir fali mak Munisípiu Aileu, RAEOA no Lautem. Munisípiu lima ne’e sai hanesan melor ne’ebé ita hetan traballu infantíl ne’e barak tebes.
Nia hateten traballu infantíl ne’e labarik sira uza sira nia tempu barak liu serbisu duke ba eskola, balu abandona eskola, ba servisu iha agrikultura no fa’an sasán hodi ajuda sira nia inan-aman.
Traballu infantíl katak labarik sira ne’ebé ho idade ki’ik, envolve iha serbisu ne’ebé todan, bele fó serbisu ba sira nia moris, depois abandona sira nia eskola, tanba sira tenke ba servisu para ajuda inan-aman atu hetan osan, hodi bele sustenta sira nia família.
Jacinto mós dehan grave liu mak labarik sira serbisu iha indústria ki’ik sira ho porsentu ne’ebé ki’ik liu. Maibé ida ne’e fó risku ba sira nia moris, hanesan kompañia uza labarik sira ba servisu liu oras, haruka labarik sira opera mákina boot sira.
ILO preokupa tanba traballu infantíl iha Timor simplesmente sai ona situasaun ne’ebé tenke bolu ema hotu nia atensaun, tanba fó risku ba vida labarik sira nian, labarik sira tenke abandona eskola, entaun la foku ba sira nia edukasaun.
ILO hamutuk no SEFOPE ho parseiru sira seluk ne’e, halo esforsu tomak halo sosializasaun nafatin, fó konsentizasaun sira, para sira nia inan-aman bele hatene saída mak traballu infantíl, hatene oinsá prevene labarik sira servisu sedu, sira hatene risku kuandu husik sira nia oan ba serbisu, la ba eskola ne’e saída, ba servisu iha fatin ne’ebé fo risku ne’e fo impaktu ladi’ak ba labarik sira nia saúde, labarik sira nia mentalidade, dezenvolvimentu mental no ladi’ak ba labarik sira nia futuru.
ILO nia misaun ba problema ne’e mak buka solusaun ne’e integradu, Ministériu hotu tenki apoiu, ezemplu inan-aman iha foho ka rural, oinsá mak governu tenki apoiu sira nia moris no sira nia ekonomia.
“Ita la’os kura de’it, maibé ita mós prevene para buat ne’e labele mosu, oinsá inan-aman sira hatene para prevene sira nia oan sira ba serbisu, maibé sira dehan ami nia oan la ba serbisu la ajuda ami, ami la iha osan para sustenta ami nia moris. Ne’e pergunta boot ida, sai hanesan traballu ida ba ema hotu, atu hanoin lisuk hosi ema hotu”, hateten Jacinto ba Neon Metin
