Home Justisa Tinan 20 Referendum, Justisa Dook Liutan ba Vitima Violasaun Dereitus Umanus

Tinan 20 Referendum, Justisa Dook Liutan ba Vitima Violasaun Dereitus Umanus

123
0
Justisa ba Timor (Foto: Tim Lam ba Crosslight)

Inan hosi oan nain 4, Mariana Freitas da Costa, isin la forte ona tanba nia saude ladun diak. Durante funu Mariana ho ninia familia halai ba ailaran, sira hela ba mai durante tinan 4 nia laran, hodi salva nia-an ho ninia oan feto ida mak sei bebe, no mos nia katuas oan. Maibe, lakleur deit ninia katuas oan mos mate, tanba hetan kanek iha ninia isin. Hafoin ida ne’e nia ho nia oan no ninia inan-aman sira tun mai rende.

Iha ai-laran moris todan tebes. Ami ses hosi fatin ida ba fatin seluk hodi bele moris. Indonesia tiru no hatun bomba la para. Ema mate no kanek la sura. Hau nia katuas oan FALINTIL ida, tanba ne’e nia ladun hamutuk ho ami. Hanesan oan feto bot iha familia hau mos tenke tau matan ba hau nia inan-aman”, Mariana haktuir.

Agora dadaun Mariana simu ona osan veteranu ninia katuas oan nian. Maibe osan ne’e la to’o hodi suporta ninia uma laran. Bainhira husu kona ba tulun ruma mak Mariana rasik simu tanba fo protesaun ba nia familia, Mariana hatan ho lian siniku deit.

“Ami feto ne’e ema la konta iha funu laran. Apalagi ami la tama iha organizasaun rezistensia nian. Hau nia servisu mak haree deit labarik no proteze hau nia familia. Maibe ema haluha tiha katak oan sira ne’ebe ami feto hahoris ne’e mak hatutan luta sira nia aman, tiun, ka avo sira nian”, Inan hosi oan nain 4 ne’e hatan.

Feto barak mak ninia moris hanesan ho Mariana. Sira la dereitamente kaer kilat, ka involve iha organizasaun rezistensia maibe sira kuidadu jerasaun rezistensia nian sira mak ikus mai hatutan luta ukun rasik-an nian. Mariana nia oan nain 2 seluk ikus mai involve iha luta rezistensia estudantil no juventude nian. Tanba nia oan sira nia involvement no istoria pasadu ninia katuas oan nian dala barak Mariana tenke hetan intimidasaun hosi tropas Indonesia nian no mos sira nia liman-ain sira.

Istoria seluk mai hosi Florentina Gama. Joven feto ida mak halo esforsu hosi proteze nia aman no mos maun sira. Tanba hetan hetan intimidasaun no hetan kaer hodi tropas Indonesia, to’o ikus Florentina desidi kaben ho tropas Indonesia ida hodi kontinua fo protesaun ba nia famila.

“Tentara (forsa Indonesia) mai fali ami nia uma hodi husu ha’u nia apa entaun ami dehan nia sai ami lá hetan kalan rua ona lá mai uma. Tentara ne’e nafatin mai uma uza kilat atu tiru ha’u nia ama no ha’u nia maun”, Florentina dehan.

Forsa Indonesia laos deit ameasa no intimida familia Florentina nian maibe mos obriga atu kaben ho Florentina. Tanba hakarak salva nia familia Florentina mos ho obrigatoriamente kaben ho forsa Indonesia ne’e.

“Bainhira nia dehan hakarak atu kaben ho ha’u, hau lá ko’alia bu’at ida, tanba ema mai ho kilat ne’ebé ita tauk,” Florentina hanoin akontesementu triste ne’e.

Florentina moris hamutuk ho forsa Indonesian ne’e tinan tolu nia laran no kous oan mane ida mak moris iha 16 Outubru 1999. Maski nune’e Florentina nia esperansa katak funu ne’e Timor-Leste mak sei manan. Florentina hatene katak uituan iha eleisaun (referendum) no rezultadu ne’e Timor-Leste mak sei manan. Maibe bainhira rezultadu hatudu duni esperansa Florentina nian, nia kontinua hasoru tan dezafiu seluk.

“To’o rona resultadu katak ita manan ona, entaun Tentara ne’e hakarak lori ha’u nia oan mane ne’e atu ba hotu. Maibé ha’u lá fó, nia atu lori kilat tiru tan ha’u, nia lá konsege tiru ha’u ho nia familia. Ami halai subar ba ai-laran”, Floretina konta tuir.

Timor-Leste nia ukun an konsege kore Florentina ho nia familia hosi ukun militar Indonesia nian. Florentina laos manan deit ukun rasik an maibe manan mos nia oan mane mak nia defende to’o loron ikus fahe malu ho forsa Indonesia nian.

Hamutuk ho Mariana no Florentina, iha feto barak kontinua hasoru injustisa hosi violasaun dereitus umanus pasadu nian. Relatoriu CAVR hatete katak iha 835 violasaun sexual ne’ebe relata ba komisaun. Numeru ne’ebe la relata, tanba moe, tanba tauk, tanba la konfia katak sei hetan justisa iha numeru bot liutan.

Ohin lider sira desidi ona atu komemora tinan 20 loron Konsulta Popular. Povo iha fatin barak mak rona kona komemorasaun ne’e nudar festa popular ida hodi hanoin fali povo nia desizaun iha 30 Agustu 1999. Maibe vitima violasaun dereitus umanus kontinua halerik ba injustisa oioin mak sira hasoru.

Diretur Asosiasaun HAK, Manuel Monteiro, hato’o iha ninia diskursu selebrasaun tinan HAK nian ba 23, iha loron 20 Agustu, hatete katak iha kazu violasaun dereitus umanus mak Unidade Krimi Seriu nian rejista hela no promete atu kontinua luta ba justisa no hakonu vitima sira nia dereitu.

“Iha kazu violasaun dereitu umanus grave besik 900 mak rejistu iha Unidade Krimi Seriu nian. HAK kontinua halo advokasia hodi husu nafatin justisa. Hamutuk ho Aliasi Nasional ba Tribunal Internasional (ANTI), HAK sei kontinua luta ida ne’e”, Manuel Monteiro hatete.

Atu hakonu justisa sosial ba vitima violasaun dereitus umanus, CNC, AJAR, no ACBIT, no mos MSSI halo tiha ona esforsu balun hodi fo apoio ba vitima sira no mos reunifikasaun labarik lakon iha pasadu ho sira nia familia. Maibe esforsu ne’ebe halo ona fo benefisiu ba vitima balun deit.

“Vitima violasaun dereitus umanus sira nia moris aat ba bebeik. Sira balun mate tiha ona sein hetan apoio ka tulun ruma hosi governo ka entidade ruma”, Jose Nunes reprezentante vitima masakre Liquisa expresa ho laran triste bainhira rona tiha aprezentasaun kona ba programa apoio ba vitima vulneravel liu iha CNC.

Exijensia vitima sira nian ba justisa seidauk hetan fatin diak iha programa estadu nian. Maibe estadu mak sai ator ba krimi grave violasaun dereitus pasadu nian, Indonesia, kontinua marka prezensa iha ekonomia Timor-Leste nian.

Projetu dezenvolvimentu bot sira kontinua lao no gasta miloens to’o bilioens dolar. Manan nain ba projetu bobo’ot sira ne’e barak liu kompania hosi Indonesia. Oras ne’e dadaun iha kompania 400 hosi Indonesia mak halo servisu iha Timor-Leste. Indonesia exporta ninia produtus ho valor miloens 200 resin kada tinan mai Timor-Leste.

Indonesia mai ukun no halo terus povo Timor-Leste, liliu inan feton sira. Ikus mai sira mak mai nafatin hodi hetan benefisiu ekonomia hosi projetu dezenvolvimentu mak halao hela. Saida mak Timor-Leste hetan hosi kontinuasaun prezensa Indonesia nian iha Timor-Leste?

 

 

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here