Home Notisia Debate TVOV III, Prezidente PPN Arao Noe Dehan La Iha Impasse Politik

Debate TVOV III, Prezidente PPN Arao Noe Dehan La Iha Impasse Politik

709
0
Debate Timor-Leste Voice of the Voiceless ba dala-3

Reportajen Santina Lucia da Costa

Komisaun Nasional Justisa ba Paz organiza debate Timor-Leste Voice of the Voiceless (TVOV) ba da III ho tema, Dezenvolvimentu Sosiedade ida Solidaria no Fraterna “Tansa ihaimpassePolitika”?. Prezidente Parlamentu Arao Noe dehan iha debate ne’e la iha impasse politik, orgaun estadu sira halo sira nia knar tuir konstituisaun. Debate halao ohin, 12/10, iha Salaun Katedral, Dili.

Prezidente Komisaun Nasional Justisa no Paz, Pe. Herminio de Fatima Goncalves hateten, bazeia ba situasaun real impasse politika mosu tanba membru balun seidauk simu pose hodi halo vingansa politika entre orgaun estadu sira, liuliu Prezidente da Republika no Parlamentu Nasional to’o kansela viajen Prezidente Republika nian.

“Ba hau situasaun saida de’it laos importante ba naran, importante ba situasaun real agora ne’e, membru governu la kompletu, embaixadores pendentes, Prezidente ninia viajen ba liur kanseladu tomak, tanba sira ne’e, ema sira ne’e hala’o servisu nasaun nian, maibé kanseladu hotu,” hateten Pe. Herminio de Fatima Goncalves .

Nia dehan tan, “Nasaun Timor nia dezenvolvimentu atu lao ba ne’ebé? tanba ne’e mak lider poitiku sira, korpu diplomatiku, akademista, jurista atu mai laos troka ideia maibé pelumenus fó inspirasaun ba sosiedade kona-ba situasaun ohin loron nian. Saida mak tenki motiva sosiedade no ita hotu hodi sai husi situasaun ne’ebe ohin loron balun dehan impasse no la impase, balun dehan situasaun fahe malu sira ne’e, ita tenki sai husi buat sira ne’e ita labele mout iha laran.”

Pe. Herminio haree katak impasse politika lao tinan ona ne’e prejudika dezenvolvimentu timor-leste tanba ministeriu lubun la bele ezekuta orsamentu ho di’ak tanba seidauk iha ministru.

Prezidente Parlamentu Nasional, Arão Noe de Jesus afirma, nia konkorda ho panelista balun iha debate publiku TVOV ne’ebé dehan la iha impasse politika, tanba orgaun soberanu sira nian lao di’ak hela tuir ida-idak nia knaar no kompetensia konstituisional.

“Topiku ida relevante teb-tebes relasiona ho situasaun politika ne’ebé agora dadaun akontese. Hau haree panelista ne’ebé aprezenta iha faze primeiru hau konkorda ho sira katak la iha impasse politika ida. Tanba instituisaun sira funsiona hela, artigo 106 kona-ba formasaun do governu aplika, laiha partidu mais votadu, iha aliansa maioria parlamentar ida atu bele forma konstitui ne’e prosesu lao. Orgaun soberania sira ida-idak hala’o nia knar tuir konstituisaun, ”afirma Prezidente Parlamentu Nasional, Arão Noe de Jesus.

“Prezidente la sai ba rai liur depois nain 9l a fó pose, ida ne’e mandatu konstituisional ba autorizasaun Parlamentu Nasional ba iha Prezidente nian. Iha konstituisaun hateten katak, Prezidente atu sai ba liur tenki husu ba parlamentu, parlamentu tenki ezerse nia funsaun ida vota mak hodi autoriza, desizasaun parlamentu nia kontituisional, tanba ne’e mak parlamentu la halo inkonstituisional ba asaun sira ne’e,” Arao reforsa tan.

Diretór Sentru Estadu ba Dame no Dezenvolvimentu (CEPAD), João Boavida, argumenta katak, impasse politika lao besik tinan 2 tanba iha obstaklu boot entre parte rua, Prezidente  Republika no Governu AMP.

“Besik tinan 2 ona, ita moris no estadu nia moris hanesan moris iha fatin de’it laiha velosidade ida mak atu halo ita hakat ba oin, tanba la iha komunikasaun politika ida diak entre Prezidente Republika ho Governo AMP,” Joao esplika

Reitór UNITAL, Florindo Pereira hateten, impasse poltika ne’e mosu tanba egoismu individu no grupu, mais tuir lolos ita hamutuk para lori timor ne’e ba ida di’ak liu.

“Ita refleta fila-fali ba antes ukun-an, momentu ne’eba ita hamutuk, depois de ukun-an tiha ita labele hamutuk, ida-idak lao ninian. Ita tenki iha moral politika atu bele harii nasaun ne’e di’ak, tanba instituisaun ne’ebé mak estadu nia ne’e, laos ida-idak hamrik servisu mesmesak sira iha inter-independensia ba malu, atu nune’e lori povo nia moris ne’e ho di’ak,” hateten Florindo.

TVOV partisipa husi lider poitiku sira, korpu diplomatiku, akademista, jurista, no estudante universitario. Debate ida ne’e akontese iha momentu komemórasaun loron Papa João Paulo II nia mai vizita Timor-Leste, iha loron, 12/10/1989.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here