Home Analisa Statement Imprensa PM TMR: Analiza Diskursu/Wacana Badak Ida

Statement Imprensa PM TMR: Analiza Diskursu/Wacana Badak Ida

338
0
Primeiru Ministru Taur Matan Ruak halo entrevista ho jornalista sira palacio prezidensia. [Foto: Santina Lucia da Costa | 20.01.2020]

“Se boot sira mak iha problema, sira mak buka solusaun. Ki’ik sira tenke tur hakmatek. Ha’u hatene katak iha momentu hanesan ne’e, sempre iha ema tama sai uma hodi lohi tun lohi sae, halo propaganda. Hotu-hotu ne’ebé halo ida ne’e informa ba polisia. Ita la admite se de’it mak destabiliza ita-nia rai. Ha’u ko’alia hanesan eis komandante FALINTIL, eis jeneral, eis Prezidente Repúblika no atual Primeiru Ministru, “ Premeiru Ministru Taur Matan Ruak (PM TMR).

Statement iha leten ne’e mai hosi PM TMR nia statement imprensa ne’ebe nia fo iha Palasio Presidente loron hirak liuba, 20 Janeiru 2020. Bainhira rona statement ne’e halo hau iha hanoin dook liu uituan hosi frase ne’ebe PM TMR konstroe ho analiza badak ida ho perspetiva discourse (iha Ingles)/diskursu (tradus los deit hosi Ingles ba Tetum)/wacana (iha lian Indonesia). Halo analiza ba discourse nia fokus mak textu ne’ebe aprezenta, iha ne’e refere ba textu ne’ebe fornese hosi PM TMR, ne’ebe mak sita iha leten. Iha analiza badak ne’e koko atu intrepreta tanba sa mak textu ne’e dezenvolve no produtor textu hanoin kona ba saida bainhira produs textu ne’e. Iha analiza badak ida ne’e sei la koko atu atu haree kona ba gramatika ho nia komponente sira.

Kontextu ne’ebe textu ne’e dezenvolve mai hosi situasaun politik ida, situasaun ne’ebe PM TMR hasoru bainhira Orsamentu Estadu la pasa iha Parlamentu Nasional. Nune’e bele lee mos textu seluk ne’ebe motiva diskursu ne’e mosu. Textu seluk iha ne’e mai hosi votasaun iha Parlamentu Nasional. Deputadu CNRT sira vota abstensaun barak liu iha Parlamentu Nasional no vota kontra 2 deit, maibe PM TMR nia lingua hatete katak deputadu CNRT vota kontra, iha nia deklarasaun ba media iha Palasiu Prezidente. Maibe textu ne’ebe CNRT dezenvolve iha ninia kontextu no antesedente rasik. Konstrusaun ba textu ne’ebe lori ba to’o vota abstensaun no kontra dezenvolve iha komunikasaun sira mak halo entre CNRT ho PM TMR. Nune’e, atu komprende klean oinsa no hanusa mak statement PM TMR nian mosu, ita tenke dudu-an tama ba textu nia okos hodi buka hatene oinsa produsaun textu ne’e akontese no saida mak textu ne’e hakarak koalia liutan.

PM TMR nia mensajen klaru tebes no halo distinsaun ba ema bo’ot (lideres balun, laos hotu-hotu), no ki’ik sira (espesifikamente refere ba povo). Bainhira ita haree liafuan ema bo’ot mak PM TMR uza no halo referensia ba kontextu politik mak dezenvolve hela refere espesifikamente ba lider CNRT, maski nia uza liafuan plural iha konteudu laran. Mensajen mak kuaze hanesan PM TMR koalia hafoin debate orsamentu iha Parlamanetu Nasional, ho rezultadu orsamentu la pasa. Momentu ne’eba nia husu atu povo hakmatek. Intrepretasaun badak ida mak hau halo no publika iha hau nia facebook (posting 19 Janeiru 2020). Iha posting ne’ebe hau halo hau husu perguntas nune’e, “tanba sa mak tenke husu povo hakmatek?”; 1) Karik atu fo mensajen katak bainhira lider sira ladiak malu bele hamosu konflitu?; 2) Atau, dala ruma iha hanoin katak povo ne’e ema konflitu dor, tanba ne’e tenke fo atensaun ba sira uluk?; 3) Atau, iha ona preparasaun ruma ba halo provokasaun hodi halo povo labele hakmatek?; 4) Atau, grupo politik ida atu fo sinal ba grupo politik seluk kona ba grupo seluk nia aktu politik mak buka halo konflitu deit bainhira mosu situasaun hanesan ne’e ka situasaun similiar?.

Deklarasaun mak PM TMR halo iha 20 Janeiru fo naroman ba perguntas numeru 3 ho 4 mak temi iha hau nia posting. Tamba PM TMR nia statement espesifikamente temi kona ba posibilidade ema bele halo influensia ho propaganda, no nia husu atu kesar ba parte seguransa. Espefikamente PM TMR dehan, “Ha’u hatene katak iha momentu hanesan ne’e, sempre iha ema tama sai uma hodi lohi tun lohi sae, halo propaganda. Hotu-hotu ne’ebé halo ida ne’e informa ba polisia”. Textu ne’e refere ba aktu espesifiku ruma mak bele akontese iha situasaun hanesan agora dadaun. Fraze ida ne’e hatudu momoos saida mak PM TMR hatene no konsidera bele akontese. Bele fiar mos katak mensajen iha fraze ida ne’e mosu hosi experiensia ruma akontese ona iha pasadu.

Fraze importante liu hosi textu ne’e mak iha parte ikus. PM TMR hatete, Ha’u ko’alia hanesan eis Komandante FALINTIL, eis jeneral, eis Prezidente Repúblika no atual Primeiru Ministru”. Fraze ida ne’e se ita fera ida-ida mak ita bele hetan situasaun 3 ketak-ketak, ne’ebe interligadu, ho saida mak PM TMR refere ba situasaun agora. Situasaun 3 ne’e iha relasionamentu forte ho lider sira mak agora sei moris, liliu maun bot Xanana, no mos lideres balun mak ate tiha ona.

Situasaun dahuluk ne’ebe temi mak TMR nudar Eis Komandante FALINTIL. Nudar Eis-Komandante FALINTIL, TMR iha experiensia barak  ne’ebe mai hosi moris hamutuk ho lider sira seluk iha ailaran. Iha eventu oioin mak akontese iha ailaran no eventu hirak ne’e nakonu ho manuver politik no mos militar. TMR esplika tiha ona tinan hirak liu ba iha CCD, kona ba eventu ida mak liga ho Saudoso Mauk Moruk. Ho eventu oioin mak akontese iha ailaran sai tiha nudar experiensia mak TMR rai didiak hela iha ninia ulun no bainhira mosu eventu mak similar ka eventu mak involve actor ne’ebe hanesan, memoria psikolojia pasadu nian lori fila fali mai iha oin.

Situasaun daruak ne’ebe TMR temi mak nia nudar Eis-General F-FDTL. Nudar Eis-General TMR hasoru dezafiu lubuk ida iha ninia lideransa. Durante tinan ne’eba F-FDTL foin mak transforma an sai forsa modernu no halo hela dezenvolvimentu institusional. Maibe durante TMR nia lideransa iha forsa nia tenke buka solusaun ba problema petisionariu sira nian. Nia halo desizaun forte ida hodi hasai forsa lubuk ida, nudar konsequensia mosu krizi 2006. Krizi ida ne’e diskonfia mosu hosi jogu politik mak involve lideransa sira. Momentu ne’eba maun Bo’ot Xanana nudar Presidente da Republika, no Premeiru Ministru mak Marí Alkatiri.

Situasaun datolu ne’ebe PM TMR aprezenta mak nia nudar Eis-Presidente da Republika. Durante mandatu TMR asumi responsabilidade nudar ema numeru 1, TMR sempre tama iha situasaun tensaun ho lideransa CNRT, maun bo’ot Xanana Gusmao. Orsamentu estadu governo Xanana nian, lidera hosi PM Rui Araujo, hetan veto dala rua. Situasaun seluk ida mak hanesan Presidente TMR konsege halo analojia komparativu ida Xanana ho Marí Alkatiri ho Indonesia nia Presidente Soeharto. Maun bo’ot Xanana, bainhira tribunal prosesa kazu Emilia Pires nian, nia halo karta aberta ida hodi halo kritika makaas ba tribunal no mos temi kona ba nia an nudar Soeharto Timor-Leste, hodi refere ba statement ne’ebe TMR koalia iha Parlamentu Nasional.

Situasaun dahaat ne’ebe TMR temi mak nia nudar atual Primeiru Ministru. Nudar Premeiru Ministru nia mak lidera governo no halao nia politik konta ho apoio lideransa partidu KHUNTO, Naimori Cs no CNRT, hosi maun Bo’ot Xanana. Iha lideransa TMR nian, iha aktu governasaun balun mak TMR halo no aktu hirak ne’e la halo lideransa CNRT haksolok. TMR la konsege hetan solusaun negosiasaun ho Presidente da Republika hodi fo pose ba kandidatu nain 7 seluk. TMR mos konsege impede esforsu mak lori Timor-Leste tama ba debe hodi investe ba projetu Tasi Mane. TMR mos la apoio atu selu projetu 143 ne’ebe barak liu la priense kondisaun legal sira. Aktu hirak ne’e hamutuk ho aktu sira seluk mak TMR halo ladun fo ksolok ba lideransa CNRT nian. Maibe halo buat sira ne’e hotu TMR hasoru ameasa ho chantajen. Nune’e hatudu momoos katak iha diskontentamentu makaas hasoru TMR, no ida ne’e duni mak lori to’o ba vota abstain no kontra hosi CNRT.

Presija konsidera katak analiza ida ne’e nudar esforsu ki’ik atu halo intrepretasaun ba diskursu/wacana mak mosu hosi PM TMR. Analiza ida ne’e la haree ba subjeitu hosi konstrusaun text. Intrepretasaun seluk bele mosu hosi anglu seluk no ida ne’e sei diak liu tan hodi haburas dezenvolvimentu analiza ba wacana mak kontinua dezenvolve hela.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here