Home Notisia Mize: La Aseita Regula Lei Ba Joven Feto Sira Kaben no Isin...

Mize: La Aseita Regula Lei Ba Joven Feto Sira Kaben no Isin Rua Sedu, Herminio: Edukasaun Saude Reprodutiva Importante

1119
0
Diretora FOKUPERS, Maria Jose Guterres. [Foto: Zevonia Vieira | 29.02.2020]

Reportazen Zevonia Vieira

Relasiona ho deklarasaun hosi Sekretaru Estadu Arte no Kultura [SEAK], Teofilo Caldas, ne’ebe hateten governu presiza sei kria regulamentu hodi regula joven sira kaben sedu no isin rua sedu, hamosu diskusaun publiku oin-oin hodi responde ba deklarasaun refere.

Neon Metin halo entrevista ho Diretora FOKUPERS, Maria Jose Guterres hodi hatoo hosi prespektiva feto no organizasaun feto nian, presiza kria regulamentu hodi kontrola? Ba Neon Metin, Diretora FOKUPERS esplika katak la aseita 100% tanba buat hotu laos tenke regula ho Lei, no hare hosi aspetu oin-oin, laiha ho feto kaben sedu ka isin rua sedu, tanba laos ho ninian hakarak.

“Se ita halo deit regulamentu ba feto, oinsa ho mane sira. Ita nia sosilizasaun ba hasae ema nia konsensia ne’ebe kritiku konaba violensia bazea ba jeneru, impaktu hosi violensia hasoru feto no labarik feto sedauk masima. Ita mos sedauk iha kontuidade ba iha sustentabilidade ba parte prevensaun nian, tanba atu halo mudansa ba feto labele isin rua sedu, hetan oan la ho konsentimentu, tanba hetan abuzu sexual, hetan kazu insestu, ne’e tanba ita sei iha kultura ka norma social ne’ebe mak hakesi ita, entaun dalabarak halo feto ne’e sai hanesan objetu ba sexual nian. Entaun ita hare katak mosu asedu sexual iha serbisu fatin, ne’ebe dalabarak feto moe no tauk atu koalia sai, tanba ema fo salah ba sira. Ba iha kazu insestu, hare iha kontestu ne’ebe mosu iha familia”, hateten Maria Guterres

Diretora FOKUPERS hatutan presiza iha asaun ne’ebe klean, hodi halo edukasaun sivika ba hasae konnesementu klean konaba saude reprodutiva, oinsa mak utilzia orgaun reprodutiva. Sekarik kaben sedu nia konsekuensia mak saida, pronto sai inan ka lae.

“Sekarik hetan violasaun sexual mak isin rua, sei fo impaktu ba vitima no labarik feto ne’ebe nia idade ka orgaun reprodutuva sedauk pronto atu iha oan, no vizikamente sedauk pronto atu sai inan no oinsa eknomia familia nian. Ba ami se ita halo Lei deit ba feto ne’e la justu”, hateten Diretora FOKUPERS

Tuir FOKUPERS nia prespektiva katak asaun ne’ebe halo mak tenke reentrega asumtu igualdade jeneru, violensia bazea ba jeneru ne’e iha kurikulum edukasaun nian, atu sosiadade la normaliza katak violensia ne’e buat babain, atu sosiadade mos sente katak abuzu sexual ka violensaun sexual no kazu insestu ne’e krimi, “ita kontinua fo salah ba feto no vitima. Bainhira akontese abuzu sexual ka violasaun sexual, ne’e laos vitima nia kulpa, tanba sira mos la husu atu sai vitima, maibe ita husu autor ne’ebe halo hahalok at sira ne’e”.

Sekarik tenke regulamentu hodi hare ba problema kaben sedu ka isin rua sedu, Tuir ativista feto ne’e hateten iha prosesu halo Lei mos tenke halo investigasaun klean, ba prosesu liga ho aktu sira ne’e. labele ignora tiha prosesu hirak ne’e to ikus ema ne’e sai vitima, halo deit investigasaun iha momentu nia relata, maibe tenke hare ba kotuk, saida mak sai abut ne’ebe mak hamosu aktus violasaun  ba vitima. Tenke adopta Lei violensia domestika sira, konvensaun internasional sira atu nune’e bele asegura igualdade jeneru.

“Igualdade jeneru ita laos koalia deit ba feto maibe feto ho mane, oinsa mak iha konnesementu, karakter no hahalok atu respeita feto, tanba ita hare katak feto ho labarik feto mak sai alvu ba aktus violensia oin-oin ne’ebe mak akontese iha Timor-Leste. Ita labele bandu fali ema labele isin rua”, hateten Maria Jose, iha edifisiu FOKUPERS, 28/02.

Iha parte sorin atista ba igualdade jeneru, Herminio Xavier hateten atu kria Lei konaba joven kaben ka isin rua sedu, tenke liu hosi prosesu halo peskiza, survey no konsultasaun tanba ida ne’e kontra direitus humanus liga ho isin rua sedu no kaben sedu.

“Buat ne’ebe presiza halo ho sosiadade sira hotu, involve iha prosesu halo sosializasaun ho Ministeriu Saude, hodi nune’e parte saude nian bele fahe informasaun konaba saude reprodutiva, nune’e mos ho sosiadade sivil, esplika ba joven feto ho mane atu sira iha ona tempu ida ne’ebe, sira bele halo relasuan sexual, fila fali ba sira nia mentalidade no psikologia, sira nia kortidaun fiziku. La los se ita kria Lei para prevene joven sira la kaben sedu. Lei tenke iha nia mekanismu, laos hare deit issue hanesan ne’e, ita koalia arbiru ona. Isin rua sedu ne’e laos buat salah ida, ita hare hosi prespektiva jeneru nian,  ita tenke sensivel liu-liu”, esplika Hermini Xavier via telephone ba Neon Metin.

Hermino hatutan edukasuan sexual ne’e importante, familia idak-idak foti nia responsabilidade koalia aberta ba oan feto no mane, maibe sosiadade labele komprende salah konaba edukasaun sexual ne’e, laos katak hanorin labarik sira atu halo relasaun sexual, maibe koalia liu ba sira nia kortidaun ba iha tempu saida mak bele halo relasaun, iha saude reprodutiva ne’e ita hanorin oan sira atu respeita sira nia isin.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here