Home Analisa Parte 1 | Eis-padre Iha Kazu Sex: Luta Naruk Ba Justisa iha...

Parte 1 | Eis-padre Iha Kazu Sex: Luta Naruk Ba Justisa iha Timor-Leste

6213
0
orfanatu iha Topu Honis. [Foto: Dok. TJITSKE LINGSMA]

By Tjitske Lingsma*

Hafoin luta turbulenta id aba justisa, julgamentu bae is padre ida nebe hetan akuzasaun abuzu seksual ba labarik iha nia uma-mahon, ikusmai hahu iha 22 Fevereiru iha Timor-Leste. Ida ne’e kazu boot liu iha historia kongregasaun SVD nian.

Ana foin halo tinan 8 momentu neba, bainhira nia ba atu hela Uma Mahon Topu Honis (Shelter Home). Moris di’ak loos no nia nunka imajina traisaun no buat aat nebe sei monu ba nia leten. 

“Ne’e mehi ida nebe sai realidade,” Ana hanoin-hikas konaba oinsa nia sente iha loron dauluk bainhira nia to’o iha fatin mahon kmook, nebe harii iha foho furak ida hosi foho Timor-Leste nian iha exclave Oecusse. Nia familia kiak no serbisu makaas toos atu hetan hetan ai-han. Iha Topu Honis nia la presiza laran taridu konaba nia refeisaun tuir mai. Nia iha belun barak, fatin atu tau ropa, tempu atu halimar no eskola besik. “Maibe hau la hatene katak iha mos sorin-seluk nebe aat loos ne’e,” Ana (laos naran loloos tanba nia identidade tenki proteje) hateten iha entrevista ida nebe publika iha organizasaun Timorense ba direitu feto Fokupers nia website.  Hafoin to’o ho to’o, staff uma-mahon dehan ba nia: “ó ema foun, no ó tenki toba ho padre.”


Uma-mahon Topu Honis, Kutet, Oekusse, Timor-Leste. Foto hasai iha 2019.
FOTO: TJITSKE LINGSMA

Padre ne’e mak Richard Daschbach, misionariu amerikanu ida nebe moris iha 1937 iha  Pittsburg, EUA, no tuir mai sai membru kongregasaun  Societas Verbi Divini (SVD – Sociedade do Verbo Divino). Hafoin nia ordenasaun iha 1964, nia ba Indonesia no haknaar iha 1966 iha Timor-Loromonu.

Tinan 1975, bainhira Indonesia invade Timor-Leste, padre ne’e hakat-liu fronteira hodi mai hela iha Oekusse nebe (militar Indonesia) okupa ona. the priest crossed the border to live in occupied Oecusse. Iha 1992 nia harii Uma Mahon Topu Honis, nebe signifika “matadalan ba moris, hatudu ho liman (guide to life, leading by the hand.)” Topu Honis hatudu-an nudar “lalehan nebe seguru (save haven)”ba labarik oan kiak, sira nebe nia familia mukit, ema ho defisiensia, no feto sira nebe hetan abuzu. Labarik 600 resin no ema adultu hetan asistensia iha fatin rua: labarik sira iha knua izoladu ida naran Kutet, no adolesente sira iha kosta Mahata 

Daschbach hetan admirasaun tanba nia obra karidade ne’e. Nia mos peritu ida ba lian no kultura lokal, no dansador boot ida.  Daschbach manan estima (hosi publiku) iha 1999 durante referendum, nebe Nasoins Unidas organiza, bainhira Indonesia lansa kampanya brutal atu hatauk Timoroan sira labele vota ba independensia. Ema Oekusse sira nebe milisia pro-indonesia hamrook-ran duni, refujiadu barak halai ba helik-an iha fatin mahon ne’e (Topu Honis) no hetan seguransa. Maski nune’e, operasaun resgate (rescue operation) ida, atribui sala tiha ba Daschbach.  

Hafoin votasaun ba independensia, Timor-Leste nakloke ba mundu. Akademiku, hakerek-na’in, jornalista, ofisial ONU nian, embaixador sira no vizitante mai hasoru Daschbach. Ema estranjeiru balun adopta labarik sira hosi uma-mahon ne’e.  Politik-na’in timoroan sira, hanesan atual primeiru ministru Taur Matan Ruak ho nia kaben, mai atu hato’o sira nia respeitu.  Doador estranjeiru balun fo tulun ba uma-mahon ne’e, entre sira emprezariu Australianu Tony Hamilton, nebe tulun finansial dollar atus lubun hosi tinan ba tinan. Nia hanoin Topu Honis simu doasaun USD$ 104,000 hosi fonte oioin iha Fevereiru 2018. “Nia humanitariu (ema laran di’ak) boot no komunikador boot ida,” Hamilton dehan. “Hau respeita no gosta tebes nia.” Ho lian kotu-kotu nia dehan tan, “Maibe hau nunka deskonfia katak nia ne’e pedófilu ida.”


Dormitoriu iha Topu Honis, Kutet. Foto hasai iha 2019.
FOTO: TJITSKE LINGSMA

Ne’e mak segredu metan uma-mahon nian katak Daschbach seksualmente abuza labarik feto sira. “Lista ida ho labarik feto sira nia naran taka iha nia odan-matan, nune’e ami hatene bainhira mak ami nia oras (giliran). Labarik feto hotu-hotu tenki ba (toba ho nia, trad.).  I hanoin katak la iha exesaun (pengecualian, trad.). Ne’e akontese loro-loron, durante nia oras deskansa lokraik no kalan,” Ana dehan. “Nia kaer ami no hatudu seksu oral ba ami. No ami tenki halo buat hanesan ba nia. Nia kaer ami nia liman tau ba nia isin, parte nebe nia hakarak, inklui parte privadu sira. Nudar labarik feto kiik, I hanoin: nia sasan (lulik) loloos labele tau ba ha’u nia ibun,” Ana ko’alia konaba raptu (pemerkosaan, trad.) nebe nia simu (sofre, trad.)

“Ami nia ta’uk ba nia, mak halo ami tenki haktuir sa ida mak nia hakarak,” Ana dehan. “Buat nebe halo ami hakfodak liu mak labarik feto hotu-hotu “nonok loos konaba buat ne’e.”

Ha’u ta’uk nia bele halakon ha’u nia moris, katak nia iha poder atu oho ha’u no halakon ha’u hosi mundu ne’e

ANA, VÍTIMA ALEGADA RICHARD DASCHBACH NIAN

Komunidade haree Daschbach nudar “Maromak”ida. “Ha’u sente hanesan ami nia dever atu halo buat nebe nia hakarak,”Ana dehan. Nia sente kbit-laek, la iha dalan atu rekuza (menolak, trad.). “Ha’u ta’uk bainhira ha’u dehan buat ruma konaba nia hahalok ne’e, nia sei duni-sai ha’u hosi orfanatu.” Nia ta’uk nia sei labele fila ba nia inan-aman sira. “Ha’u laran taridu (konfuzaun, trad.) liutan, no la hatene atu halo sa ida loos.”

Ta’uk Maski iha nasaun barak eskandalu konaba abuzu seksual hosi kleru Katolik sira loke tiha ona (ba publiku, trad.) dekada liuba, Timor-Leste mak entre fatin barbarak nebe ‘silencio completo’sei ukun hela – to’o kazu Daschbach mosu.  Igreja Katolika hetan respeitu aas tebes tan nia apoiu ba povu durante okupasaun violenta Indonesia nian  (1975-1999), bainhira ema entre 102,800 no 183,300 mate tan hamlaha, moras no oho. 98% populasaun iha ne’e katoliku. Igreja ne’e instituisaun ida poderoza tebe-tebes, no hetan fundu hosi Estado. Respeitu ba padre sira la’o da’et-malu ho ta’uk. 

“Tanba nia poderozu tebes, ami nia komunidade mos hamta’uk nia,” Ana dehan konaba Daschbach. “Ha’u ta’uk nia bele halakon ha’u nia moris, katak nia bele oho ha’u no halakon ha’u hosi mundu ne’e.”


Richard Daschbach nia kuartu mak iha kurtina kor-de-roza ne’e nia kotuk. Foto hasai iha 2019
FOTO: TJITSKE LINGSMA

Dadaun ne’e alegasaun publiku kontra  Daschbach ihaTimor-Leste, maski sai segredu publiku ona katak iha kazu seluk. Ko’alia konaba violensia seksual hosi kleru ne’e taboo (buat lulik) ida. Vítima sira ta’uk atu ko’alia sai, ta’uk la’os hasoru kleru sira, maibe mos ta’uk liliu hasoru leigu (sarani, trad.) sira nebe bele hakarak halo retaliasaun hasoru sira nebe lekar-sai aktu krimi hosi ema sira nebe sarani sira konsidera nudar lulik (sagradu, trad.). Ana hateten katak ema labele konsidera Daschbach nudar heroi. “Nia ema aat ida, hanesan monstru nebe fase tiha ona komunidade tomak nia kakutak  atu hahii nia nudar Maromak.”

Reklamasaun

Maibe iha Fevereiru 2018, eskudu (perisai, trad.) hahuu nakfera (retak, trad.), bainhira reklamasaun ida kontra Daschbach tama ba nia kongregasaun. SVD no Congregação para a Doutrina da Fé (CDF) Vatikanu lansa investigasaun ida ida. Daschbach hetan xamada atu mai ofisiu provincial SVD iha sidade capital Timor-Leste, Dili. Iha ne’eba, vizitante sira mai atu kumprimenta nian. Entre vizitante sira ne’e, Taur Matan Ruak h onia kaben nebe husu ba SVD atu husik Daschbach fila (ba Topu Honis, trad.). Superior rejional Yohanes Gapun relembra sira (Taur ho nia kaben, trad.) nia liafuan: “Favor husik nia fila ba Oekusse tanba nia katuas loos ona, no husik nia mate ho dame iha ne’eba.”

Konfisaun

Bainhira hasoru interrogatoriu hosi nia superior sira liuhosi konferensia telefonika ida iha 5 Marsu 2018, Daschbach konfesa nia krimi sira, hateten: “Ida ne’e 100% loos.”Peter Dikos, prokurador jeral SVD nian iha Roma nebe investiga alegasaun hasoru membru kongregasaun, ikusmai iha entrevista ida hateten: “Ida ne’e abuzu sistémiku hasoru labarik feto sira loro-loron. Ida ne’e la’o tinan ba tinan ona.” Nia dehan: “Ami nunka iha kazu ho eskala ida hanesan ne’e iha ami nia historia.”

Daschbach mos admiti (mengakui, trad.) nia krimi sira ne’e ba emprezariu Australiano nebe kleur ona sai doador leal. Iha 15 Abril 2018, Hamilton ho co-doador ida semo ba Dili no konfronta misionariu ne’e iha loron tuir mai. Hamilton surpreendidu bainhira Daschbach hateten: “Sim, sa ida de’it mak akuza mai ha’u ne’e loos duni. Ida ne’e mak ha’u. Ha’u nune’e nanis tiha ona.”Ida ne’e xoke tebes Hamilton. “Ida ne’e situasaun konfrontasional liu iha ha’u nia moris. Emosionalmente afeta kle’an tebes ha’u,” doador Australiano ne’e dehan. 

SVD nia lian hakilar

Kazu ne’e hamosu krizi iha SVD nia laran. Superior sira iha Roma bolu atensaun ba Padre Gapun katak sira (superior sira iha Roma, trad.) bele hasai nia bainhira nia la hatudu “delijensia nesesaria” hasoru kazu ne’e. Hafoin ne’e, iha Agosstu 2018, Daschbach sai hosi SVD no viola kondisaun sira nebe tau ba nia, fila ba Oekusse. Maski ho alegasaun seriu sira ne’e, kleru SVD lokal vota kontra Daschbach nia demisaun hosi estado kleru. Hafoin iha intervensaun hosi sira nia superior sira hosi Roma mak sira muda sira nia hanoin.

Iha 6 Novembru 2018, Vatikanu prova Daschbach nia sala no hasai nia hosi padre. Nia mos demitidu nudar membru SVD. Maibe, envez de fo hatene ba sarani sira iha Timor-Leste, Igreja Katolika iha ne’e deside atu hela nonok de’it konaba Daschbach nia abuzu seksual no buka taka. Autoridade timorense mos la halo buat ida. Daschbach kontinua hela iha komunidade no labarik sira nia leet iha uma simples ida besik uma-mahon iha Kutet (Sei hatutan…) – Rappler.com

Tjitske Lingsma, jornalista senior freelance no autora premiada hela iha Holanda. Iha nia obra, nia foka ba justisa no direitu umanu sira. Hosi 1998, nia vizita Timor-Leste atu halo kobertura ba luta independensia, referendum, no nasaun ida nia moris. Nia livru “All Rise” konaba Tribunal Criminal Internasional tama iha lista ba Brusseprijs, nudar ‘best journalistic book’ iha Holanda. Nia manan premiu Scherpenzeelprijs ba nia livru “The Sorrow of Ambon” (iha lian Holanda de’it) konaba funu sectarian iha ilha Molukas, Indonesia. Nia halo reportajem ba media Holanda no media internasional sira, hanesan De Groene Amsterdammer, JusticeInfo.net, Wordt Vervolgd, no Tempo Timor.

*Nota: Obra jornalistika ne’e nia orijinal hakerek ho lian inglez no publika iha media online Filipina, Rappler.com, edisaun 20 Fevereiru 2021.

Neon Metin deside atu re-publika iha versaun tetun ba publiku leitor timor-leste nian, tanba haree relevansia maka’as tebes ho kazu Topu Honis, liliu iha momentu ne’ebe polémika naruk mosu iha publiku Timor-Leste.

Tradusaun ba lian Tetun no re-publikasaun iha Neon Metin hetan autorizasaun hosi autora obra jornalístika ne’e.

Ekipa editorial Neon Metin mak responsabiliza konaba tradusaun ba lian tetun. Atu tulun leitor sira atu entende didi’ak, iha liafuan ka terminojia balun ami tau mos nia signifikadu iha lian portugez no lian Indonesia

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here