Reportajen Umbelina dos Reis
Asosiasaun HAK husu governu no Parlamentu Nasional ho sériu tau matan, no diskute povu nia halerik ba bee moos ne’ebé oras ne’e da-dauk povu sira enfrenta iha sidade no área rural, tanba ida ne’e direitu báziku sidadaun ida nian, tanba durante ne’e problema bee moos, nafatin sai preokupasaun ba komunidade, liu-liu governu hatete povu barak uza bee ho illegal.
Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK, Xisto dos Santos hateten povu to’o ukun na’in sira, bainhira bee la iha, sira tenke buka bee, nia dehan la justu sé bainhira komunidade sira uza bee illegal, governu legal ne’e oinsá para ema sira tenke uza bee legal ona.
“HAK nia observasaun durante tinan naruk nia laran ne’e komunidade sira mak buka rasik dalan atu asesu ba bee moos, governu sira mos buka dalan atu halo korupsaun nafatin, sé agora imi halo korupsaun boot mak imi dehan ne’e di’ak hela, povu ida asesu ba bee moos iha sira nia uma oin ne’e imi dehan ilegal, entaun bee ne’e imi nia avó nian ka?,” Direitor Xisto kestiona governante sira konabá bee moos.
Xisto dehan, kanaliza bee ho pipa ne’e mos Japaun mak fo apoiu, tanba ne’e la iha povu ida mak uza bee illegal, nia dehan governu la iha kapasidade atu jere ba bee moos.
Estadu ho governu iha obrigasaun atu fornese bee ba nia povu, ne’e direitu báziku, sé estadu la halo estadu komete violasaun direitus umanus, governu simu osan saláriu fula-fulan ne’e oinsá atu jere bee ne’e ba povu hotu-hotu,” nia hatete.
Nia hatutan katak sé tinan 20 mak povu ne’e hein de’it bee moos legal mak nia konsumu, povu nain hira mak mate, tanba povu ida da-dauk ne’e mak fo nia votu ba ukun-na’in sira, tanba ne’e tenke haree problema ne’e ho sériu, “klaru katak fatin balun povu uza be demaziadu, maibé bele regulariza ho normaliza fali”.
HAK nia pozisaun mak entretantu Igreja ka Governu konsidera nafatin povu ida ne’e iha tempu naruk nia laran susar tebes, madrugada tuku 3-4 tenke antrian ona ba bee kanu, ida ne’e mak agora sira augenta de’it, depois sira moris netik mak ita dehan illegal, la merese ita dehan ba sira,” tenik Xisto.
Nia hatete povu nia kapasidade mak uza rasik bee moos, governu labele jere ona, governu tenke moe tanba sira la iha kapasidade no sira falla ona jere be iha Timor laran tomak.
Nia kestiona lider komunitáriu sira tanba hanesan la hatene povu nia problema, tanba empreza Bee Timor-Leste (BTL) ne’ebé oras ne’e transporta bee ba komunidade sira iha sidade Díli ne’ebé la asesu bee moos, ida ne’e tuku 8-5 loraik hosi segunda to’o Sesta, maibé Sábadu no Domingu sira la atende komunidade sira, ida ne’e susar tebes.
Nia hakotu hodi hatete Parlamentu Nasional la sériu atu investe ba nesesidade báziku povu nian, povu nia baziku mak bee moos tanba nu’udar direitus umanus, sé estadu labele fornese bee moos ba komunidade sira estadu falla.
