Home Feature Se Mak Hau: Vitima, Eroi, Sobrevivente?

Se Mak Hau: Vitima, Eroi, Sobrevivente?

511
0
Ato Lekinawa Costa, kaer spanduk hosi liman karuk, iha Semiteriu Santa Cruz, 12 Novembru 1991 (Foto: Komite 12 Novembru)

Reflesaun ba Tinan 30 Masakre Santa Cruz 12 Novembru 1991

By Ato Lekinawa Costa

Saida mak imi le dadaun ne’e laos kona ba istoria reklamasaun ba luta ukun rasik nian. Ida ne’e reflesaun ba istoria pedasuk ida hosi hau nia partisipasaun iha demonstrasaun 12 Novembru 1991. Iha reflesaun ida ne’e hau husu ba hau nia an rasik: se mak hau? Hau ne’e vitima? Hau ne’e eroi? ka hau ne’e sobrevivente ida?

Uituan kona ba kontextu

Hakarak hahu ho istoria badak ida kona ba hau nia partisipasaun. Hau hahu ativu iha atividade politik ho idade 14. Hau hahu ho organizasaun FITUN. Iha organizasaun ida ne’e mak hau aprende oinsa lori hau nia maluk joven sira hodi luta iha organizasaun ida nia laran. Hafoin ida ne’e hamutuk ho kolega sira balun iha ami nia hela fatin, ami hahu establese grupo klandestina kiik ida, ami fo naran Mate Restu. Iha grupo kiik ida ne’e, mesak ami idade kiik deit mak halibur malu, ami halo serbisu uituan halibur apoio ba gureleiru sira iha ailaran. Lakleur deit akontese eventu 28 Outubru hodi hamate Sebastião Gomes. Ami mos rona kona ba vizita ida atu mai hosi Parlamentu Portugal nian, maibe visita ne’e la akontese. Iha Grupo kiik oan ne’e ami organiza malu prepara spanduk hodi lori ba demonstrasaun nian. Spanduk sira ne’e prepara iha uma hau nia Tian ida nian iha foho Massau nian. Ami mos prepara ami nia biru rasik, ami inventa deit, kombina ai-kulit ho Orasaun Santa Madalena Canossa nian. Ami hotu iha grupo kiik oan ne’e nia laran partisipa hotu iha demonstrasaun 12 Novembru 1991. Hau nia kolega sira balun hetan kaer, balun konsege eskapa hosi masakre. Hau rasik hetan kastigu iha sela Polwil (Kepolisian Wilayah), agora fatin formasaun PNTL nian, durante semana 2 mak sira liberta fali. Iha kastigu nia laran hau hetan interogasaun no mos torturasaun oioin maibe hau sei la konta hotu iha ensaiu pedasuk ida ne’e.

Istoria pedasuk iha leten ne’e atu fo sai deit kontextu hosi hau nia reflesaun, laos atu konta hau nia kolen ka hau nia  terus. Istora ida ne’e fo sai kontextu kona ba labarik joven ida, iha faze dezenvolvimentu pesoal nia laran involve iha resistensia, tama iha masakre laran no hetan kastigu. Hosi istoria ida ne’e mos fo sai kona ba konsiensia mak hau iha, no ida ne’e dezenvolve hosi istoria familia nian, observa injustisa mak akontese loron-loron, no experiensia rasik hahalok militar Indonesia nian. Hosi istoria ida ne’e fo mos kontextu diskusaun relasiona ho estatuto nudar vitima, eroi no sobrevivente mak ema fo ka instituisaun sira prega ba ema seluk.

Sai vitima

Demonstrasaun 12 Novembru 1991 husik hela efeitu ba ema ida-idak  ka instituisaun ruma ho estatuto nudar prepetrador, vitima, eroi/eroina no sobrevivente. Iha istoria pedasuk ne’ebe hato’o temi kona ba saida mak hau hasoru, tropas Indonesia tiru iha simiteriu Santa Cruz, kaer no kastigu iha sela polisia nian. Iha kontextu ida ne’e ema bele konsidera hau nudar vitima ida. Bainhira ita temi vitima ita tenke enkuadra iha hanoin ida katak buat ruma mak kauza hodi hamosu ema ida, ema barak, grupo ida, sai vitima. “buat ruma” ne’ebe kauza ne’e tenke mai hosi parte seluk ida. Parte seluk ne’e bele familia, feton-maun-alin, ema sira mak iha poder (osan, fiziku, rekursu seluk), entidade sosial ida, polisia ka militar, no bele mos estadu ida. Iha masakre Santa Cruz, militar Indonesia mak nuda prepetrador. Nune’e ita presija haree kestaun vitima ho nia relasionamentu ho prepetrador. Signifika se la iha prepetrador entaun vitima la existi. Ida ne’e husik hela perguntas bot ba hau, serake hau sei iha estatuto nudar vitima nafatin, maski prepetrador la iha ona Timor-Leste? Se hakarak konsidera katak justisa ba krimi violasaun dereitus umanus tenke hakonu duni entaun prepetrador sei existe maski laos iha Timor ona. ONU iha Timor-Leste halo tiha ona esforsu establese tribunal ba krimi seriu nian maibe ne’e laos ba violasaun dereitus umanus hotu-hotu mak akontese iha okupasaun Indonesia nia laran, inklui laos ba masakre Santa Cruz. Estadu Indonesia mos establese duni tribunal ad-hoc ida maibe la fo justisa ba vitima violasaun dereitus umanus nian, no laos mos ba masakre 12 Novembru.

Tinan-tinan, iha kada komemorasaun loron masakre nian, ezijensia ba justisa kontinua mosu. Sobrevivente sira husu nafatin responsabilidade legal Indonesia nian ba aktu violasaun dereitus umanus iha masakre Santa Cruz, husu mos responsabilidade ba sira ne’ebe lakon no hetan torturasaun hosi militar Indonesia. Iha rai laran rasik establese tiha CAVR hodi buka hetan lia los hosi akontesementu oioin maibe nia rezultadu mak relatoriu peskija ho livru 5, no rekomenda mos harii institusaun ida naran Komisaun Verdade Amizade (hamutuk ho rekomendasaun sira seluk), no Komisaun ida ne’e rekomenda tan hodi hari Instituisaun Memoria ida (no mos rekomendasaun sira seluk). Esforsu hirak ne’e hotu la hakotu memoria nudar vitima ida nian tanba estragus sosial no fiziku halo tiha ona ba joven barak. Iha perspetiva estragus sosial nian krimi no vitimizasaun bele haree hosi estragus mak prepetrador kria. Estragus ne’e akontese fizikamente (lakon parte balun hosi ema nia isin), ekonomikamente (lakon opurtunidade no abilidade atu hadiak ema nia moris, kiak, dezempregu, etc), emosional no psikolojikamente (labele dezenvolve an, moris ho trauma, etc), no kulturalmente (ses hosi nia familia, tradisaun, etc). Resposta ba estragus sosial ne’e mak politika reparasaun, maibe estadu seidauk hola medida adequadu ba asuntu ida ne’e. Centro Chega! dezenvolve tiha ona programa ida mak equivalente ho reparasaun maibe ladun naton atu responde ba vitima hotu-hotu nia nesesidades. Iha nivel estadu nian, governo Timor-Leste rasik husik deit estadu Indonesia livre hosi nia responsabilidade.

Sai eroi/eroina

Dala barak mos rona katak joven sira ne’ebe partisipa iha demonstrasaun 12 Novembru 1991 ne’e eroi.  Eroi ka eroina, se mak sira ne’e, no saida mak halo sira ne’e sai eroi no oinsa. Estatuto ida ne;e dala barak ema ka instituisaun mak fo ka dala barak mos ema ida-idak mak tau marka ba nia an no ba ema seluk. Maibe oinsa eroi ida mosu ka kria? Ka konkretamente ita atu bolu partisipante demonstrasaun ne’e eroi/eroina ne’e nia baze mak saida? Ema ida ne’ebe merese ba liafuan eroi/eroina bainhira nia hatudu nia korajen hodi halo liu nia dever mak iha ona. Maun Gregorio Saldanha ih aTalk Show iha RTTL hodi kalan dehan katak “ne’e obrigasaun joven ida nian”. Aktu demonstrasaun ne’e halo hodi hatudu joven sira nia korajen civiku, korajen resistensia, korajen moral, no sakrifika nia-an. Dala barak liu eroi/eroina ne’ebe ema fo/ka instituisaun ida fo bainhira ema ida halo asaun ne’e mate ona, no marka ida ne’e fo liu hosi investigasaun ruma hodi hatudu evidensia ba nia aktu eroiku mak halo tiha ona.

Parte ida bele hatete katak joven sira mak hola parte iha iha demonstrasaun 12 Novembru 1991, ne’e sira nia dever ona, inklui hau rasik. Bainhira ema ida halo nia dever nia la merese liafuan eroi/eroina. Eroi/eroina loloos mak hirak ne’ebe halo liu fali sira nia dever mak iha. Parte seluk, bainhira hanoin katak joven sira ne’ebe partisipa iha demonstrasaun loloos ne’e laos sira nia dever, konsidera sira nia idade, barak mak sei labarik, sira la merese hola responsabilidade bo’ot ida hodi halo protesta hasoru ukun liman besi rejime Soeharto nian. Nune’e sira merese duni liafuan eroi/eroina, tan sira halo liu sira nia kbiit nudar joven, aktu ne’ebe sira halo ne’e aktu eroiku duni. Sira hatudu korajen moral no korajen resistensia nian, no barak mak sakrifika an. Sira ne’ebe sakrifika-an, ne’e laos deit tanba hetan tiru no mate/kanek, maibe mos tan hatutan lian halerik, terus ka sofrementu ema barak nian. Eroi/eroina merese liu ba sira ne’ebe mate iha demonstrasaun 12 Novembru 1991 tan sira hatene iha risku ba sira nia an maibe desidi hola parte.

Maibe bele observa katak iha ita nia rai fasil tebes ema ka instituisaun ida fo estatuto eroi/eroina ba ema ida. Estadu rasik seidauk institusionaliza atribuisaun eroi/eroina. Lei temi deit atribuisaun ba ema ida ho deit konsiderasaun ba ema nia kontribuisaun, laos konsidera katak ema ida halo duni aktu eroiku ruma. Aktu eroiku ida presija nia definisaun rasik, maibe presija tebes mak establese kuadru legal ba atribuisaun hanesan ne’e atu nue’e ema ka instituisaun sira la fasil prega liafuan ba ema seluk sein iha medida klaru hodi sukat.

Sai sobrevivente

Hau konsidera hau nia an nudar sobrevivente ida hosi masakre Santa Cruz. Hanesan sobrevivente hotu-hotu, hau mos kontinua moris hela ho memoria masakre nian. Iha semiteriu Santa Cruz laran, hafoin TNI tiru tiha hotu, sira kaer ami lubuk ida. Iha rate laran kopasus ida lori hau ba iha koveiru nia uma rai sasan nian nia kotuk depois se pistola mai hau nia ulun, hau hanoin hau nia mate kar to’o duni ona. Hau nia tauk no brani lakon, hau hein deit atu simu konsequensia. Kopasus ne’e la konsege tiru, nia lori deit pistola nia kaer fatin ne’e baku hau nia reintos. Liu tiha oras balun lori ba kastigu fatin. Iha parte sira ne’e hotu hau hakat liu no konsege moris to’o ohin loron.

Hau nia matan ben sempre nakonu iha matan laran bainhira haree fali video Max Stahl nian. Hau sempre hanoin hetan kolega diak sira mak hau lakon iha momentu ne’eba. Kontinua halao serbisu iha area juventude no desportu ajuda hau kanaliza hau nia konsiensia pasadu nian. Kolega sira seluk hetan opurtunidade hodi hato’o sira nia testomi no ida ne’e ajuda sira hodi rekupera psikolojikamente. Maibe barak mak nonook ho sira nia istoria rasik tan la fiar ema seluk, sente sira nia istoria ladun iha valor. Balun fali nunka hetan opurtunidade hodi hato’o sira nia testomonia.

Maibe ikus-ikus ne’e notavel tebes katak ema ne’ebe moris nudar sobrevivente mos hetan bolu nudar eroi/eroina. Bainhira bolu hanesan ne’e fo efeitu todan ba ema ne’ebe hetan bolu no mos ba sosiedade rasik. Nudar sobrevivente ne’e marka ida mak belit tiha ona ba sira mak konsege moris bainhira masakre akontese. Sobrevivente hirak ne’e labele lori tan liafuan eroi/eroina iha sira nia isin. Eroi/Eroina ne’e liafuan todan ida tan husu bebeik ba sira ne’ebe hetan bolu nudar eroi/eroina atu sai nudar modelu ba ema seluk. Sobrevivente sira moris hela ho trauma, kanek, no memoria nakukun pasadu nian, sira labele lori tan todan ida eroi/eroina nian. Eroi/eroina identiku ho ema brani, iha integridade moral, iha korajen, proteze ema seluk, iha konviksaun, onestu, sakrifika-an, moris laos nia an-rasik deit, determinadu, salva no tulun ema seluk.

Vitimizasaun no eroinizasaun kontinua sai kultura publik nian hodi bolu, fo marka ba hirak ne’ebe sai hela nudar sobrevivente. Sobrevivente barak mak expose tiha ona ba eventu traumatiku pasadu nian. Sira barak mak seidauk hetan tratamentu ba sira nia sofrementu psikolojiku. Sira barak mos la hatene se sira nia difikuldade dezenvolvimentu psikolojiku no fiziku agora nian nudar konsequensia hosi eventu traumatiku mak sira hetan iha pasadu. Sobrevivente balun la hatudu ona ninia hahalok eroiku iha moris loron-loron nian tan limitasoens sosial, ekonomia, ka politika. Hau rasik haree hau nia an laos nudar vitima iha masakre nia laran tan hau nia dezenvolvimentu konsiensia informa ona hau kona ba konsequensia hosi aktu demonstrasaun nian. Hau konsidera hau nia an nudar sobrevivente ida ne’ebe buka justisa ba violasaun dereitus umanus mak akontese iha 12 Novembru 1991. Hau nunka konsidera hau nia an nudar eroi, tan hau halo deit hau nia dever nudar joven ida mak hakarak livre hosi ukun Soeharto nian.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here