Reportajen Umbelina dos Reis
Sikiliras Aihai, nu’udar naran kódigu iha tempu rezisténsia nian husi Hermes da Rosa Coreia Barros, Timor oan ida husi jerasaun otas foun ke iha hanoin di’ak no mehi ida ba povu nasaun atu moris iha dame, paz no unidade. Hermes moris iha Ainaro 24 Maiu, 1972 husi familia simples ran domin husi aman no inan Bendito Barros no Alcina Correia. Hermes ho nia maun alin hamutuk na’in sia, nune’e Hermes iha tinan 1982 to’o 1989, hahú nia estudu iha Kolejiu misaun katólika iha munisipiu Ainaro, no iha tinan 1989 to’o 1991, Hermes remata nia eskola sekundáriu iha São Pedro Comoro, Dili.
Iha tinan 1991 to’o 1994, Hermes hala’o nia studu lideransa iha Jawa – Indonezia ho nune’e jerasaun otas foun ne’e hatudu nia lideransa husi nia estudu hodi lidera Postu Laclo hanesan administrador Postu iha tempu governu Indonezia nian.
Iha tempu ukun rasik-an Hermes kontinua nia estudu iha universidade da paz. Kontribuisaun ”Sikiliras Aihai” nian iha luta libertasaun nasionál
“Sikiliras Aihai” naran kódigu ba luta libertasaun nian ke hanesan membru klandestina ida iha tempu rezisténsia halo kolaborasaun servisu sekretu sira ho responsavel kolaboradór rede klandestina sira hahú husi tinan 1987 to’o Timor-Leste hetan nian ukun rasik aan. Hermes mos sai hanesan membru permanente forsa REPETIL iha tinan 1998 no pesoa importante ba kampaña CNRT iha konsulta popular ba ukun rasik aan nia iha teritóriu Timor-Leste.
Hermes Barros iha tinan 2007 to’o 2011 haknaar aan hanesan membru Parlamentu Nasionál iha segundu lejizlatura husi Partidu Demokrátiku Social, hodi ko’alia defende povu nia interese iha tempu ne’ebá. Nune’e hanesan ajente Estadu la sura nia kolen, Hermes kontinua servi estadu liu husi nia knaar sira iha governu hanesan Diretor Jeral iha Ministériu Ekonomia no mos hanesan Diretor Jeral iha Ministériu Estatal kuaze tinan balun, iha nia lideransa sempre hatudu nia kapasidade lideransa nian ba funsionáriu sira iha servisu hodi servi povu no nasaun ho fuan no Domin.
“Sikiliras Aihai” jerasaun otas foun ida ke defende jovens no povu sira nia direitu iha tempu sira krusial nian, hanesan administrador postu Laclo, Hermes uza nia knaar hodi halo inpedimentu ba movimentasaun husi grupu milisiais sira husi Baucau, Lospalos, Vikeke atu ba Dili hodi halo asaun brutalizmu hasoru maluk independista sira maibé la konsege tanba hetan blokeia husi lideransa “Sikiliras Aihai” ne’ebé organiza joven sira halo asaun blokeia ba estrada hodi impede sira nia movimentu ba Díli iha tempu ne’ebá.
Iha situasaun ne’e Hermes hetan kedas xamada husi administradór munisípiu no grupu milísia sira hodi buka tuir Hermes atu ezekusi alias oho. Maibé, ho Maromak no matebian sira nia tulun la konsege eskapa husi milisia sira nia brutalizmu, nune’e Hermes fila ba Dili hasoru governador iha tempu ne’ebá, hodi hato’o nia autudefeza konabá asaun ne’ebé mak Hermes nu’udar administrador Postu halo para atu salva guarda de’it maluk Timor oan sira seluk iha Díli atu labele hetan susar husi aktu milisia sira nian.
Tempu ne’ebaá autoridade Indonezia nian hapara nia husi kargu nu’udar administrador Postu Laclo maibé nia la prekupa ho kargu ne’e, tanba iha hanoin husi Hermes katak Timor oan tenke iha matenek hodi halo buat ruma ba povu no nasaun ne’e, tanba ne’e Hermes desidi nia aan hodi kontinua nia eskola iha Jawa Indonezia hanesan bukae ida ba povu no Nasaun Timor-Leste iha Futuru.
Hermes iha kedas nia hanoin atu defende povu no nasaun ne’e wainhira nia sei iha eskola pre- sekundária, ho nune’e tempu lori jerasaun otas foun ne’e mai to’o ohin loron sai nu’udar nia mehi ida. Atu realiza nia mehi ne’e, Hermes ho naran kodigu “Sikiliras Aihai” ne’e hakarak dedika nia aan ba sai servidór ka atan ba povu Timor Lorosa’e hodi husu ba povu Timor Lorosa’e husi rai ulun to’o rai ikun, husi tasi feto to’o tasi mane, karik iha fiar iha jerasaun otas foun hodi lori Timor-Leste ba hasoru futuru ida nabilan liu ho moris ida iha prosperidade no justisa ida ekilíbriu ba ema hotu.
Tempu to’o ona atu hamaran povu nia mata-wen, tempu to’o ona atu família ida moris iha uma ida-idak iha Bee, iha ahi no iha ai-han ba sira.
Husi hanoin sira iha leten “Sikiliras Aihai” afirma nia komprímisiu ba inan-aman, katuas ferik sira, joven feto mane sira no povu Timor Lorosa’e husi tasi feto, tasi mane katak la iha buat ida mak sai dezafiu ba ita nia mehi no esforsu sira atu halo mudansa ba vitória ida ke povu mak sai nain ba susesu sira.
Lideransa Kualidade ho hanoin di’ak ba Timor-Leste nia futuru no povu nia moris di’ak. Sikiliras Aihai, “Laiha buat ida mak sai dezafiu ba ita nia mehi no esforsu sira atu halo, mudansa ba vitoria ida ke povu mak sai na’in ba susesu. Ha’u sei servi imi ho fuan ba Timor Lorosa’e ida moris iha dame no paz.
