Reportajen Santina Lucia da Costa
Xefe Família hamutuk 86 iha Suku Loi-Huno, Postu Administrativu Ossu, Munisipiu Viqueque kontinua uza lampu manual iha tempu kalan, hahú kedas Timor ukun-an to’o mai agora, tanba seidauk asesu eletrisidade no estrada.
Tuir Xefe Suku Loi-Huno, Miguel da Costa Melo, katak, Aldeia ne’ebé seidauk asesu ba eletrisidade ho Estrada mak hanesan, Aldeia Uai-Heda ho Samaliu, kuazé 50 ital uma-kain, no Lia Uai Oli 36 uma-kain mak seidauk asesu ba Estrada ho Eletrisidade.
“Agora dadaun, kalan sira uza de’it minarai, lilin, ema ne’ebé osan iha maka sosa solar panel, maibé sira ne’ebé osan laiha sira kontinua uza minarai, no lilin.” Hateten, Xefi Suku Loi Huno, Miguel da Costa Melo, ba Neon Metin foin lalais iha Suku Loi-Huno, Ossu.
Aliende ida ne’e, iha aldeia Uai-Heda ho Samaliu Bee-Moos laiha, bainhira tempu bailoron susar tebes asesu ba Bee-Moos no bainhira udan boot komunidade sira hela iha aldeia refere susar tebes asesu ba Estrada, tranporte labele tama.
“Bee-Moos laiha, tanba sira iha ne’eba ne’e kuandu bailoron bee laiha, depois agora udan hanesan ne’e susar atu asesu ba transporte tanba Estrada nia kondisaun aat, kuandu bailoron sira uza mota luka mak hanesan Estrada hodi asesu para lori sai sira nia produtu lokál ba merkadu, maibé tempu udan hanesan ne’e susar tebes atu lori sai sira nia produtu.” Dehan, Xefe Suku Loi Huno.
Miguel da Costa Melo, hatutan, Nune’e mós iha aldeia Lia Uai Oli la asesu ba eletrisidade, kona-ba Estrada ba aldeia Lia Uai Oli, dadaun ne’e konstrusaun la’o hela.
Preokupasaun hirak ne’e, Lider Komunitariu ne’e, hateten, Nu’udar Autóridade Lokál la’os hein iha fatin depois tau tiha bandeza mak lori mai lae, maibé hanesan xefi suku nu’udar matan, tilun iha bazé, rona sempre hato’o ba ita nia Governu.
“Ami nu’udar lider komunitariu povu mak eleitu, ne’ebé ami haree povu nia kondisaun ne’ebé mak di’ak no aat ami sempre hato’o ba diresaun kompetenti, hanesan eletrisidade, Bee-Moos, Estrada. Loron kalan Governu haree de’it iha Dili laran, hanesan iha loron 4 Abril 2021 ne’ebé mosu inundasaun Governu preokupa de’it mak mak sira iha Dili, ami sira iha areas rurais ne’e nunka haree, ami hato’o hela de’it proposta maibé laiha resposta.”argumenta, Miguel da Costa Melo.
Nia realsa tan katak, Bainhira besik eleisaun sira ba kampaña sira promete dehan hili sira karik dada eletrisidade, dada Bee-Moos, haree inan isin rua no labarik sira, promete sira ne’e tenki realiza ne’e hanesan deve ida tenki selu.
Entretantu komunidade iha aldeia Lia Uai Oli, Adulcia Guterres, Hateten, preokupasaun ne’ebé hasoru maka Eletrisidade ho Estrada ita ukun-an tinan 20 ona, maibé povu iha area rurais sei moris iha nakukun laran, nunka senti dezenvolvimentu.
“Hau nu’udar estudante, senti triste, tanba kalan atu estuda tenki uza lampra mak hodi fó naroman para haree letra moos, no bainhira ba eskola ami tenki hakur mota, sé udan boot liu ami labele ba eskola tanba mota tun. Husi uma ba Eskola la’o 5 kilo.” Dehan, Adulcia Guterres
Nia Husu ba Governu sé bele ajuda netik povu sira iha areas dada netik eletrisidade no hadia Estrada, nune’e povu sira iha area rurais bele haksolok netik iha ukun-an ida ne’e.
Suku Loi-Huno iha Aldeia Lima, mak hanesan, Lia Uai Oli, Kailatulale, Wai-Heda, Samaliu no Wala-Wau. Populasaun hamutuk 1272.










