Reportajen Umbelina dos Reis
Hakotu istória pasadu ne’ebé halakon ema barak nia vida iha tempu invazor nia ukun no labele hamosu tan diskriminasaun no torturasaun direitus umanus iha Timor. Governu Timor-Leste liu husi Institutu Públiku Centro Nasional Chega (CNC!, I.P) realiza Konferénsia nasional iha Salaun CNC! hodi fahe informasaun konabá ratifikasaun konvensaun kontra halakon ema ho forsada ba estudante no juventude sira ho tema “importansia ba Timor-Leste asina no ratifika konvensaun kontra halakon ema ho forsada”
Iha eventu konferensia nasional ne’e, Diretor Ezekutivu CNC! Hugo Maria Fernandes hateten, konferénsia ida ne’e sira halo hahú iha diskusaun asuntu ida ne’ebé mak reletóriu rua, reletóriu chega no mos reletóriu ko’alia kona ba asuntu ema lakon, akompaña mos konabá violasaun oho ema. Nia dehan, rejista ona kuaze 16 mil i tal. Ba mate sira maioria ita bele hetan no rekolla hahú fali ita nia tradisaun hodi hakoi, maibé asuntu konabá ema lakon ita lahatene los nia destinu final.
Nia hatutan, será ke nia lakon ka ou sedauk mate, agora ita lahatene nia kondisaun atuál ne’e la’o oinsá, iha lei direitus umanus internasional ema lakon forsadamente ne’e, tanba iha kategoria krime kontra umanidade signifika laiha limitasaun tempu, ba estadu kontinua haree asuntu ida ne’e, iha lei direitus umanus hateten katak ema lakon mak sedauk hetan autor ba krime ida ne’e, kontinua hetan kondenasaun iha lei internasional, ho nune’e depois 20 anus ita hasai husi konflitu, agora 20 anus ita ukun rasik aan, maibé asuntu konabá ema lakon kontinua pertinenti tanba lei internasional sira kontinua hatun kestaun ida ne’e iha prosesu justisa formal.
Iha fatin hanesan Vise MNEK Julião da Silva, hatete serimónia ne’e importante ba ita nia eroi sira ne’ebé la hamtuk ona ho ita, ba sira ne’ebé lakon ka mate karik nia rate iha ne’ebé no sira sei moris karik ne’e agora hela iha ne’ebé?
“Atu relembra ita nia hela fatin no istória buat ne’ebé luta ita tenki halo ne’e hanesan faz parte ida mai ita nia istória no ita nia rikusoin. Nune’e ba maluk sira ne’ebé mak iha CNC! nia okos ne’e mai lee livru no aprende liu tan konabá istória Timor nian,” dehan Vise MNEK, Julião.
Governante ne’e hatutan, agora ita hotu mai vizita Centro Chega, ne’e gratuita maibé governu sei la husik gratuita nafatin. Depois de 10 ka 20 anus mai tan entaun ita hotu tama Centro Nacional Chega tenki selu, tanba ita hakarak hatene istória Timor ne’e tenki selu mak tama, tanba sira ne’ebé mak luta hodi ukun rasik aan ne’e fakar ruin no raan ne’e karun liu, se mak lakohi selu entaun la hatene istória Timor.
Iha sorin seluk, Diretor Ezekutivu Assosiasaun HAK Sisto Soares hateten, tuir prinsípiu direitus umanus ida lakon ne’e kontinua la’o nafatin, prosesu ida ita hein sedauk iha deklarasaun formal husi estadu ne’e kontinua la’o iha prátika.
“Ema mate iha fatuk kuak kuaze aldeia ida, maibé familia ida sedauk fahe informasan formal ba governu oinsá, governu bele hatene hodi identifika ka hatene katak ema ne’e tebes iha laran duni, nune’e governu sei dúvida nafatin. Se ita sedauk iha deklarasaun formal husi governo ne’e tuir lei direitus umanus katak nee lakon forsada,” dehan Diretor Sisto.
