Reportajen Estajiadu Agustinha Amaral
Relasiona ho Timor-Leste sei komemora loron Tais ba dahuluk iha loron 14 Dezembru 2022, Komite Nasional Kultural Imateriál Timor-Leste ,hamutuk ho Pro-Retori ba Asuntu Estudantíl Universidade Nacional Timor-Leste hala’o konferénsia imprensa ba selebrasaun loron Tais nian, ho tema selebrasaun nian mak “Ha’u nia tais, ha’u nia identidade.”
Iha konferénsia imprensa ne’e, Prezidente Komité Patrimóniu Kultural Imaterial, Manuel Ximenes Mith hato’o, Timor-Leste sei selebra loron nasional Tais ba dahaluk, iha momentu ida ne’e sira husi Komité Patrimóniu Nasional kompostu hosi MESSK, Sekretáriu Estadu Arte no Kultura, MTCI, SEII, USAID, Timor Aid, Fundasaun Alola, Komisaun UNESCO, UN WOMEN, no soru-na’in sira hotu ne’ebé maka ohin marka prezensa iha ne’e hakarak hato’o sira nia komunikadu imprensa ba iha povu tomak.
“Ita sei selebra loron espesial patrimóniu kulturál no imaterial Tais ne ‘ebé hetan ona rekoñesimentu internasionál husi UNESCO (The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) iha loron 14 Dezembru 2021, nu’ udar Patrimóniu Kulturál Immaterial iha lista Salvaguarda Urjente,” Prezidente Komite Patrimoniu Kultural immaterial, Manuel Ximenes Mith hato’o liu hosi Konferénsia imprensa iha CDD, Kaikoli, Segunda, 12/12.
Nia dehan, Tais tradisional Timor-Leste nian ne’ebé konsidera hanesan eransa kultura husi bei-ala sira, no nia ezisténsia transmitidu husi jerasaun to’o ohin loron, ne’ebé iha nia valor kultural no istória rasik ba povu Timor-Leste nia moris.
“Selebrasaun dahuluk ba loron nasional Tais tinan ida ne’e, sei involve soru-na’in husi munisípiu 14, Grupu moradores, estudante universitáriu no komunidade iha Dili laran, ho atividade sira seluk hanesan feira Tais, aprezentasaun traje tradisional, dansa no múzika tradisional, poezia, semináriu, konversa múzika, kompeteisaun pintura, atividade artístika ho karakter kultural. Oras ne’e da-dauk tais rejistu ona, hanesan mos nasaun sira seluk nia aset kultura famozu sira iha mundu internasional,” dehan Prezidente Manuel.
Hafoin Tais hetan rekoñesimentu internasionál husi UNESCO iha tinan kotuk, Parlamentu Nasionál Timor-Leste hasai no aprova kedas Rezolusaun Parlamentu Nacional nu°2/2022 loron 26 fulan Janeiru institui loron nasional Tais aprova no rekomendasaun governu atu proteze no prezerva Tais hodi defini loron 14 Dezembru sai hanesan Loron Nasional ba Tais.
Apela ba governu, komunidade sira, eskola sira no populasaun en jerál atu organiza asaun promosaun ba Tais iha loron 14 Dezembru kada tinan hodi hasa’e koñesimentu, divulgasaun no uza Tais nian iha territóriu Timor-Leste no ho komunidade timoroan iha mundu tomak, dignifika bei-ala sira nia liman rohan, Tais, ne’ebé husik hela mai ita no valoriza esforsu soru-na’in sira nian ne’ebé kontinua prátika no hatutan matenek soru Tais nian ba foinsa’e sira.
Prezidente ne’e hatutan, Tais mak hena tradisionál Timor-Leste nian ne’ebé konsideradu hanesan eransa kulturál husi bei-ala sira, no nia ezisténsia transmitidu husi jerasaun ba jerasaun to’o ohin loron, ne’ebé iha nia valór kulturál no istóriku rasik ba povu Timor-Leste nia moris. Tais hanesan elementu ne’ebé importante no inerente iha serimónia tradisionál komunidade ida-idak nian iha territóriu nasionál.
“Uzu Tais iha signifikadu ne’ebé kle’an no importante tebes ba timoroan sira nia vida, hahú husi moris to’o fali mate. No Timoroan uja Tais ba serimónia kulturál no prátika sosiál hanesan lia mate no lia moris, barlake, feto-san no umane, simu bainaka no reprezenta mos identidade kulturál no grupu étniku”, nia tenik.
“Rekoñesimentu UNESCO nian sei valoriza importánsia kultura Tais ba Timor-Leste no feto Timoroan sira nia kontribuisaun valiozu ne’ebé sira halo liu husi soru tais furak ne’e. lda ne’e sei ajuda rendimentu família uma laran através nasaun ba jerasaun tuir mai no mós hasa’e liutan oferta kulturál nian ba turista sira,” nia hakotu.
