Reportajen Filomena da Conceição
“Ha’u hakarak tebes atu eskola maibé ha’u nia matan mak haree ladun mós, ha’u hakerek tuir ha’u nia kolega sira nian, no dalaruma sira lá fo ha’u hakerek tuir, no dalaruma mós sira goza bebeik ha’u no subar ha’u nia sasán”, Arlindo
Estudante Arlindo Antonio Moreira Belo, eskola iha Ensino Básico filial Saraida, iha suku Baguia Postu Administrativu Quelicai, Munisípiu Baucau, deside husik nia eskola tanba ho kondisaun defisiénsia matan, no mós hetan bully ka sempre trata no halo moe husi nia maluk estudante sira.
Arlindo Antonio Moreira Belo, tinan (13) moris iha loron 12 Fevereiro 2010, iha Aldeia Saraida, suku Baguia, Postu administrativu Quelicai, Munisípiu Baucau. Bainhira Arlindu moris mai ho kondisaun defisiensia kedas
Maski ho kondisaun ne’ebé difisénsia, fofoun Arlindo atu tama eskola, nia kontente loos tanba bele ba eskola, hetan kolega foun iha eskola no bele estuda no halimar hamutuk.
Maibé hanoin sira ne’ebé fofoun Arlindo sente katak bele eskola, latuir saida mak Arlindo sente, tanba bainhira iha eskola, professór sira hakerek materia iha kuadru, nia labele hetan no dala barak hakerek tuir nia maluk sira nian, maibé nia maluk estudante sira mós labele fó ba nia, no balun goza nia.
Nia haktuir nia hahú estuda iha eskola Ensino Básico filial Saraida iha tinan 2021 iha primeiru ano, maski ho kondisaun defisiénsia, maibé fofoun ne’e nunka lakon vontade hodi la’o nafatin ba tuir prosesu aprendizajen, maibé tama ba iha segundu períodu, nia deside sai husi eskola tanba susar atu haree no hakerek saida mak manorin nain sira hakerek iha kuadru, no dala ruma moe ho kondisaun ne’ebé iha, no hetan beibeik trata husi kolega eskola sira, nune’e la konsege eskola to’o hotu.
“Ha’u hakarak tebes atu eskola maibé ha’u nia matan mak haree ladun mós, baínhira tuur dook husi kuadru, tanba ne’e lor-loron ha’u ba eskola, Professór sira hanorin ami atu hakerek ha’u tenke ba hamriik besik loos kuadru mak foin haree hodi hakerek, dalaruma mós ha’u hakerek tuir ha’u nia kolega sira nian, no dalaruma sira lá fo ha’u hakerek tuir, no ba tuur loos de’it to’o fila fali mai uma, depois iha ami nia eskola ha’u mak idade boot liu kolega sira hotu, no dalaruma mós sira goza bebeik ha’u no subar ha’u nia sasan sira tanba ha’u matan haree ladun di’ak, ho ida ne’e ha’u deside sai husi eskola la tuir ezame segundu preíodu nian” dehan Arlindo ba jornalista Neometin, iha nia hela fatin Saraida, domingo, 4/03.
Maibé iha tinan 2022 Arlindo nia papa ho mama mós obriga Arlindo atu eskola fila fali, tanba sira hakarak Arlindo hanesan ho labarik sira seluk, hodi hatene netik hakerek nia naran, nune’e Arlindo kontinua fila fila nia estudu, maibé nafatin la konsege to’o hotu tanba kondisaun ne’ebè Arlindo enfrenta iha nia moris halakon tebes nia vontade atu tuir prosesu aprendizajen, núne’e to’o de’it primeiru trimestre Arlindo sai husi eskola deside hela de’it iha uma, no ninia servisu lorloron mak haree nia maun nia oan, no la’o hamutuk ho nia apa ama ba toos no natar.
Arlindo nia aman Martino Alves, konta tuir Arlindo nu’udàr nia oan ikun husi maun alin nain 5, no nian bin nain 4. Husi nia maun alin nain ida de’it mak konsege remata nia estudu iha ensino sekundário, maibé restu seluk la konsege tanba ekonomia uma laran la dun sufisiente, nune’e nia oan sira to’o de’it pre-sekundaria no balun to’o de’it iha ensino básiku.
Maske nia oan balun remata de’it pre-sekundaria no Sekundaria, la kontinua bai ha universidade, maibé nu’udar aman hakarak nia oan Arlindo bele eskola, no bele hatene hakerek nia naran, importante maka nia bele hakerek naran hatene. Inan ho aman nia hakarak nia oan sira hakarak eskola to’o iha universidade, maibé moris ho kondisaun hanesan vida agrikultura, labele dudu oan sira to’o iha universidade.
“Arlindo afeta defisiénsia matan ne’e dezde moris husi nia inan nia kabun, maski nia moris mai ho kondisaun diferente, maibé ami rua nia inan, sempre kuidadu didi’ak nia to’o nia boot. Ami hakarak oan sira kontinua eskola maibé ami nia moris vida agrikultura de’it, ami labele haree to’o iha eskola boot,” Dehan Martino.
Nia haktuir durante ne’e iha doutór nain rua mak mai haree ona nia kondisaun no balun promete atu ajuda nia, maibé to’o ohin loron seidauk iha rezultadu. Tanba Arlindo nia hakarak ne’e atu kontinua nia estudu maibé susar iha matan, no dalaruma mós ho nia kondisaun hanesan, nia eskola tinan rua tuir malu maibé susar iha nia matan entaun la konsege eskola to’o hotu, no agora nia halimar de’it iha uma. Maibé nu’udàr aman prontu atu husik Arlindo ba hala’o nia estudu karik iha ema ruma hakarak atu ajuda nia.
“Ha’u mós moras Pulmaun, susar ba ha’u atu hala’o servisu todan, tanba ne’e, servisu lor-loron ne’ebé ha’u halo mak kua tua no faan tua, ho nune’e, susar tebes ba ekonomia uma laran hodi sustenta oan sira nia eskola, ha’u nia oan nain ida maka remata ona iha eskola sekundaria, tolu mak remata ona estudu iha pre-sekundaria, nain lima la hotu iha pre-sekundariu, sira ne’ebé remata la konsege kontinua nia estudu tanba kodisaun ekonomia ladun suficiente, núne’e oan sira deside halimar de’it iha uma,” nia espresa.
Ho ida ne’e nia husu ba parte relevante sira liuliu ba ema ho defisiénsia nian, ne’ebé maka ho laran kaman fasilita netik nia oan hodi nia bele hatene lêee no hakerek, tanba durante ne’e haruka ona nia ba eskola maibé la konsege kontinua to’o hotu tanba Arlindo rasik dalaruma moe ba nia kondisaun refere.
Entertantu Professor Justino Marçal da Conceição hateten, rekoñese duni Arlindo nu’udàr ninia estudante iha ensino básico filial Saraida, iha tinan 2021 no 2022 maibé estudante refere la konsege kontinua nia estudu, tanba afetadu hela defisiénsia matan.
“Arlindo nu’udàr ha’u nia estudante ne’ebé hala’o duni nia eskola iha Ensino Básiku filial Saraida, iha kadeira primeiru ano nian, durante tinan rua, maske ho kondisaun difisiensia maibé foufoun Arlindo mós estudante ida ne’ebé badinas mai eskola, mas estudante refere la konsege remata nia estudu, tanba ho kondisaun difisiensia ne’ebé maka nia iha, ikus-ikus estudante refere ladun ona ativu iha eskola to’o agora,” nia esplika.
Nia haforsa tan katak, estudante refere susar atu komprende lalais saida mak professór sira fó, tanba matan hateke ba kuadru la duun moos, no dalaruma Professor sira hakerek rasik iha nia kadernu mak nia hakerek tuir ou lee tuir de’it.
“Ami seidauk hatene lolos motivu saida mak estudante refere sai husi eskola, maibé tuir ami observasaun ne’ebé iha katak estudante refere hetan duni difisiente iha matan no fó difikulta tebes ba nia tuir prosesu estudu,” nia esplika.
