Reportajen David da Costa
Governu Australia liuhusi nian Ministra Negósiu Estranjeiru Australia, Penny Wong, rekoñese katak Greater Sunrise nu’udar asuntu ida ne’ebe seidauk finaliza, maibé Austrália iha ambisaun ida deit ba Greater Sunrise, atu haree kampu ne’e bele dezenvolve, lalais hodi apoiu ba Timor-Leste nia dezenvolvimentu.
Ministra Negósiu Estranjeiru Australia, Penny Wong, hateten atu evita risku ba empréstimu ne’ebé la sustentável, ne’ebé iha akontesimentu balun hasusar ona nasaun balun. Tanba ne’e mak Austrália kompremetidu maka’as tebes atu servisu ho Timor-Leste hodi realiza dezenvolvimentu Greater Sunrise nian.
“Maibe antes ha’u ko’alia kona-ba Greater Sunrise nia futuru, ha’u hakarak rekoñese asuntu balun husi pasadu, Iha okaziaun balun iha pasadu ne ebé mak Governu Austrália halo ona, no halo Timor oan sira – no ema Australiana/u barak sente la kontente ka la satisfaz. Timor-Leste iha direitu tomak hodi inisia konsiliasaun obrigatóriu, tanba ita boot sira iha direitu atu halo tuir Konvensaun Nascens Unidas kona-ba Lei Tasi nian,” dehan Ministra Negósiu Estranjeiru Australia, Penny Wong, liuhusi nia Diskursu iha Salaun MNEK Pantai Kelapa Dili, Sesta 7/07.
Governu Austrália tuir lolos formalmente labele kontesta kompetensia Komisaun Konsiliasaun nian, wainhira presiza duni halo aprosimasaun ne’ebé kle’an no komprensivel liu ne’ebé relfete relasaun úniku mak Australia iha ho nasaun vizinu ne’ebé besik liu.
“Ida ne’e la’os espiritu husi ita nia amizade, desde ita nia luta hamutuk iha Funu Mundial Daruak to’o ami nia apoiu ba ita bo’ot sira nia nasaun joven hafoin independensia. Partidu Traballista rekoñese problema ida ne’e iha tinan 2016, wainhira husi parte opozisaun ami promete hodi loke fila fall negosiasaun boa fé ho Timor-Leste kona-ba ita nia fronteira maritima,” nia haktuir.
Nia salienta,hanesan Ministra Negósius Estranjeirus, Tanya Plibersek ko’alia iha momentu ne’ebá katak “disputa fronteira maritima estraga ona ami nia relasaun ho ami nia nasaun viziñu ne’ebé joven ida ne’e tenke hadi’a ba sira nia diak no mós ba ita”.
No hafoin kontestasaun sira ne’e falla, Governu Austrália iha momentu ne’ebá ho apoiu husi partidu Traballista, konkorda ho prosesu Konsiliasaun hamosu fila fali aprosimasaun ho Austrália nia boa fé ho forma ne’ebé reflete diak liu ho espiritu amizade. Ida ne’e sai hanesan konsiliasaun obrigatóriu dahuluk ne’ebe inisia tuir Konvensaun ONU nian, no susesu ida ne’e nu’udar modelu ida ba oinsa nasaun sira ho disputa fronteira maritima ne’ebè hanesan bele servisu hamutuk hodi rezolve disputa sira. No ida ne’e nu’udar sinal ne’ebé forte globalmente hodi respeita ba regulamentu baze sira ne’ebé iha momentu ne’ebé hasoru dezafiu.
“Rezultadu mak iha Marsu tinan 2018 ita asina ona Tratadu Fronteira Maritima delimitasaun fronteira permanente no estabelese Rezime Espesial Greater Sunrise Tratadu ida ne’e nu’udar rearanju istóriku ida ba ita nia relasaun bilateral, no hanesan oportunidade ida ba pajina foun iha ita nia relasaun bilateral. Finalmente, ita konkorda fronteira maritima permanente , ne’ebé Timor-Leste buka kleur ona, tuir baze ne’ebé justu no ekuitativu, no konsisitente tuir lei internasional,” nia esplika.
Maibé Austrália haree asuntu ida ne e ladún kle’an no sem konsidera ho didiak importánsia husi problema ida ne’e iha kontestu Timor-leste sira nia soberania. “Governu Traballista Austrália ne’ebé ha’u reprezenta iha ninia apresiasaun ne ebé kle an tebes kona ba oinsa Timor – Leste nia reziliensia ekonomia mak xave ba soberania,”
“No ami rekoñese katak Greater Sunrise nu udar asuntu ida ne’ebe seidauk finaliza. Austrália iha ambisaun ida deit ba Greater Sunrise atu haree kampu ne’e bele dezenvole lalais hodi apoiu ba Timor – Leste nia dezenvolvimentu,” Nia rekoñese
Nia haktuir, Primeiru Ministru Xanana Gusmão ko’alia loos katak Greater Sunrise presiza sai viavėl no ekonomikamente nu’udar solusaun adekuada, ne’ebé kria indústria petrolífera ida ne’ebé bele fo rezultadu ekonomia direita ba Timor no ba povu Timor-Leste.
Maibé Agora, iha Governu foun Timor-Leste nian no Governu foun Australia nian iha kompromisu jenuinu no boa fé hodi dezenvolve Greater Sunrise. Tanba ida ne’e, Primeiru Ministru Australia nomeia Steve Bracks, Timor-Leste nia belun iha tempu naruk no apoiante ba nasaun Timor-Leste, hodi sai nu’udar reprezentante Espesial Governu Austrália nian ba Greater Sunrise.
“Ha’u kontente tebes Steve Bracks bele akompaña iha vizita ida ne’e. Austrália durante ne’e rona ho didiak hodi komprende ita bo’ot sira nia ambisaun ba Greater Sunrise. Ha’u bele garantia ba ita boot sira katak Timor-Leste nia kompromisu ba prosesamentu rai maran no mós ba projetu Tasi Mane parte sul iha komprensaun klaru,” nia espresa.
Timor-Leste iha asaun maioria iha joint venture, hamutuk ho Woodside no Osaka Gas Teknolojia mós evolui ka iha mudansa, no joint venture haree mós opsaun sira ne’e Tanba ida ne’e estudu ba opsaun sira ba Greater Sunrise tenke avansa ho lalais.
“Ami nia apoiu ba Timor nia reziliensia ekonomika hanesan razaun ida hodi apoiu fortemente Timor-Leste nia ambisaun ba konverte kampu Bayu-Undan . Ida ne’e sai ona nu’udar kontributor boot ba Timor-Leste nia ekonomia durante liu tinan 16, no ami hakarak servisu hamutuk ho Timor ba tranzisaun ba projetu komersial ho kaptasaun armazenamentu karbonu,” nia dehan.
Tanba ne’e maka Foin dadauk ne’e, Australia aprezenta projetu lei ida ba Australia nia Parlamentu hodi fo efeitu ba revizaun sira ba Protokolu London nian, hodi autoriza Austalia bele atinji obrigasaun karbonu internasional nian no fasilita konsiderasaun komersial Bayu-Undan nian.
“Ami sei kontinua servisu hamutuk ho Timor-Leste ba ida ne’e no mós projetu sira seluk hodi apoiu ita bo’ot sira nia reziliensia ekonómika no soberania,” hakotu nia.
